Friday, November 19, 2021

މިނިވަން ވަޠަން

 


 

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ދިވެހިންގެ ވަޠަނެވެ. ދިވެހިންގެ ރާއްޖެއެވެ. ދިވެހިންގެ ވަޠަން ދިވެހިރާއްޖެ ވަނީ އެ ބިމަކަށް ދިވެހިން އުފަންވީމައެވެ. ދިވެހިން އެތަނަކަށް ވިހާ ބޮޑުވީމައެވެ. ދިވެހިން ދިރިއުޅޭ ޤައުމަށް ވީތީއެވެ. ޖުމުލަގޮތެއްގައި މިހެން މާނަ ކުރެވުނަސް ދިވެއްސަކު ބޭރު ޤައުމެއްގައި އުފަންވެފައި ހުރެދާނެއެވެ. ވިހާ ބޮޑުވެފައި ވެސް ހުރެދާނެއެވެ. ދިވެއްސަކު ބޭރު ޤައުމެއްގައި ދިރިއުޅެމުން ވެސް ހިގައިދާނެއެވެ. އެކަމަކު މި ޤައުމަށް ނިސްބަތްވާ ކޮންމެ ރައްޔިތެއްގެ ޙަޤީޤީ ވަޠަނަކީ ދިވެހިރާއްޖެއެވެ. މިއީ ދިވެހިންގެ ޤައުމެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހިންގެ މިނިވަން ވަޠަނެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މިނިވަން ޤައުމެކެވެ. މި ޤައުމުގައި އަޅުވެތިކަމެއް ނެތެވެ. ދިވެހިންނަކީ އަޅުވެތިކަމަށް ނަފުރަތުކުރާ އަދި މިނިވަންކަމަށް ލޯބިކުރާ ބައެކެވެ. މިއީ ޤާނޫނީ އަދި ސިޔާސީ ޙައްޤުތައް ލިބިފައިވާ ޤައުމެކެވެ. ދިވެހިންނަކީ އަމިއްލަވަންތަ ސިފަތަކެއް ލިބިފައިވާ ބައެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މިނިވަން ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި މުޅި ދުނިޔެ ވެސް އިއްތިފާޤުވެއެވެ. އެކަމަށް އިންކާރުކުރާ އެއްވެސް ބަޔަކުނެތެވެ.

ވާހަކަ: ހަންޑި ހުސޭނު

 



 ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

ކައިރީގައިހުރި ރަށްރަށަށް ބިލެތާ ދިޔަ ދޯނިތައް އައިސް ފަޅަށް ވަންނަނީއެވެ. ހުސޭނު އިނީ އަތިރިމަތީގައި ހުރި ކާނިގަހެއްގެ ދަށުގައި އޮތް ރުއް ބުޑެއް މަތީގައެވެ. ގަދަޔަށް އަވި ދިއްލާފައި އޮތް ދުވަހެކެވެ. އެހެންނާ ނުފެންނަ ބައެއް ރަށްރަށުގެ މަލަތައްވެސް ތިރިތިރިކޮށް ފެންނަން އޮތެވެ. މާލޫދަށް ދައުވަތު ދިނުމަށް ބިލެތާއި ފަންޏާ ހިފައިގެން ދިޔަ ތިން ދޯނިވެސް އޮތީ ދިދަ ދަމާ ޒީނަތްތެރިކޮށްފައެވެ. ޖެހެމުންދިޔަ ރީތި ނަލަ ވައިގެ ތެރޭގައި އެ ދޯނިތައް ދުއްވާފައި އައިސް ރިޔާތައް ދޫކޮށްލީ ފަޅަށް ވަދެފައެވެ. އެންމެންގެ މޫނުމަތިންވެސް ފެންނަނީ ހާއުފާވެރިކަމެވެ.

ދޯނިތަކުން ފައިބައިގެންއައި މީހުން އެއްގަމަށް އަރައިގެން ދިޔައީ ހުސޭނު އިން ކާނިގަސް ކައިރިން ލާފައެވެ. 

Tuesday, November 2, 2021

އާދަމްމަނިކުބޭ: ވެރިކަމުގެ ދާއިރާގެ ޚިދުމަތްތެރިއެއް

 


1981ވަނަ އަހަރު މަނަދޫ ފަޅުކޮނުމަށްޓަކައި ސަރުކާރުން ރައީސް މައުމޫނު ފައިސާގެ އެހީ ދެއްވަނީ.ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން އެހީއާއި ހަވާލުވަނީ މަނަދޫ ކުޑަކަތީބް އާދަމް މަނިކުބޭ.

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު 

ޚިދުމަތްތެރިންގެ އަގު އަބަދުވެސް ވަޒަން ކުރަންޖެހޭނެއެވެ. އެކި މީހުން ރަށަށް ޚިދުމަތް ކޮށްދީފައިވަނީ ނުވަތަ ކޮށްދެއްވަނީ އެކިގޮތަށެވެ. އެކި ރޮނގުތަކުންނެވެ. މިފަހަރު މިއޮތީ މަނަދޫގެ ވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވާ މަނަދޫ ގުލްބަކާގޭ އާދަމް މަނިކު ނުވަތަ އާދަމް މަނިކުބޭގެ ޚިދުމަތުގެ ވާހަކައެވެ. 

Wednesday, October 13, 2021

ޤައުމީ ސަލާމާއި ޤައުމީ ސަލާމުގެ މާނަ

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު




ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ސަލާމް ފުރަތަމަ އިވިގެން ދިޔައީ 1946 ފެބުރުވަރީ 3 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ 1 ރަބީޢުލްއައްވަލް 1365 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފާހަގަކުރި ފުރަތަމަ ޤައުމީ ދުވަހުގެ ޖަލްސާގައެވެ. އިހުޒަމާނުގައި ބެރުދުންމާރި ތާޅަފިލީގައި ރަސްމީ ކަންތައްތަކުގައި ބޭނުންކުރާ "ސަލާމަތީ"އޭ ކިޔާ ލަވައެއް އޮތެވެ. އެކަމަކު ފުރަތަމަ ފާހަގަކުރި ޤައުމީ ދުވަހުގެ ކުރިން ޤައުމީ ސަލާމެއްގެ ގޮތުގައި ކިޔާ ވަކި ޚާއްޞަ ޅެމެއް ނުވަތަ ނަޝީދެއް ނެތެވެ. ދިވެހީންގެ ކީރިތިކަމާއި މޫރިތިކަން ހާމަކޮށްދޭ ތަރާނާއެއް ނެތެވެ. 

Wednesday, August 18, 2021

ކޮވިޑާއެވެ. ތިޔަ ވަބާ ލައިގަންނަ ގޮތެއް ވިސްނަވިސްނާ ނޭނގުނެވެ.

 


ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

ބިރުފިލާ ހިގާއްޖެއެވެ. އެކަމަކު މިއަދު ވެސް ދުނިޔޭގައި ރެކޯޑު އަދަދަކަށް ބަލި ޖެހުނެވެ. ރެކޯޑު އަދަދަކަށް މީހުން މަރުވިއެވެ. ބިރެއް ނެތެވެ. މުޖުތަމަޢު ފެންނަނީ ޣާފިލުކަމުން ނިދާފައިވާތީއެވެ. ރާއްޖޭގައި ވެސް ބަލިޖެހޭ މީހުންގެ އަދަދުތައް ގިނަ ދުވަހު ގުނަނީ ސައްތައިންނެވެ. މީހުން ނިޔާވަނީއެވެ. އެ ދޭތެރެ އަންނަނީ ގާތްވަމުންނެވެ. ހަސްފަތާލުތަކުގައި ފަރުވާ ހޯދާ މީހުން އިތުރުވަމުންނެވެ. އަމިއްލައަށް ނޭވާނުލެވިގެން މެޝިނުން އެހީދޭންޖެހޭ މީހުން ވެސް އިތުރުވަމުންނެވެ.

 

Friday, March 19, 2021

ކަތްދަދައިތަ ގެއްލުނު ހާދިސާ




ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު 

އަޅުގަނޑު ރުންމަގު ހޮޅުއަށީގައި އޮތް ދުވަހެކެވެ. އެއީ ރޯދަ މަހެވެ. ރުންމަގުގައި އެންމެ މީހުން ބައިބޯ ހަވީރުގެ ވަގުތެވެ. އަލިކޮބޭގެ ހާރޫނުބޭ ރުންމަގުގައި އިނީ ކާފަ ދަރިއަކު ގޮވައިގެންނެވެ. ހާރޫނުބޭ ހޮޅުއަށީގައި އިނީ އުތުރު ފަރާތަށް އެނބުރި ދެ ފައި އެލުވާލައިގެން އިށީންދެއެވެ.  އެތަނަށް އެ ވަގުތު ހާރޫނުބޭގެ ބޭބެ އަލިކޮބޭގެ އަބުދުބޭ އަތުވެއްޖެއެވެ. އެއީ އިރުމަތީ އަވަށުގައި ހުންނަ މަސްޖިދިލް އަމާނުގެ އޭރުގެ މުދިމެވެ. ހާރޫނުބެއާއި އަބުދުބެއަކީ އެއްބަނޑު އެއްބަފާ ދެބެންނެވެ. އަބުދުބެއަށް ކިޔަނީ ޢަބްދުއްރަޙްމާން ޢަލީއެވެ. ހާރޫނުބެއަށް ކިޔަނީ ހާރޫނު ޢަލީއެވެ. ހާރޫނުބޭ ކައިރިއަށް ލެފިލާފައި ހާރޫނުބޭގެ ކާފަ ދަރިފުޅުގެ ގައިގައި ކޮއްޓާލަމުން އަބުދުބޭ ބުންޏެވެ. "ކާފައައިމާ ކޮއްކޮމެން ތިޔަ އުޅެނީ މާމަ ވެސް ގެންގޮސްގެން ދޯ" އެވެ. އެހެން ބުނުމާއެކު ހާރޫނުބެއަށް ލިބުނު ހައިރާން ކަމާއެކު ބުންޏެވެ. "މަންމަ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟ "އަބުދުބޭ ބުންޏެވެ. "މަންމަވީ ތިޔަގޭގައި ނޫން ހެއްޔެވެ." ވާހަކަ ދެކެވުނު ވަރަކަށް ހާރޫނުބޭގެ ހައިރާންކަން ދިޔައީ އިތުރުވަމުންނެވެ. ކުޑަކޮށް އަޑު ވެސް ދިޔައީ ބާރުވަމުންނެވެ. "އަހަރެންމެންގެ ގެއަކަށް މަންމައެއް ނާދެއެވެ."  އޭރު ރުންމަގުގައި ތިބި އެހެން މީހުންގެ ސަމާލުކަން އެ ދެބެންގެ ވާހަކައަށް ހުއްޓިއްޖެއެވެ. އެ ދެބެންގެ މަންމަވީ ތަނަކާމެދު ސުވާލު އުފެދުނީ އެހިސާބުންނެވެ.

 

ދުވަހަކީ މީލާދީން 5 އެޕްރީލް 1990 އެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 09 ރަމަޟާން 1410ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހެވެ. އެއީ މަނަދޫ ފީރޯޒުގޭ ޚަދީޖާ މުޙައްމަދު (ކަތްދަދައިތަ) ގެއްލުނު ދުވަހެވެ. މަނަދޫ ކައުންސިލް އިދާރާގެ ލިޔެކިޔުމުން ފެންނަނީ އެ ތާރީޚުގައި "ވީނުވީގޮތެއް ނޭނގި ގެއްލުނީ" ކަމަށެވެ. 

Tuesday, February 2, 2021

ކްރިޓިކަލް ތިންކިންގ އަދި ކްރިޓިކަލް ތިންކިންގ ތަރައްޤީ ކުރުމުގެ މަރުހަލާތައް


ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު 


ކްރިޓިކަލް ތިންކިންއަކީ އެއްވެސް ތައައްސުބެއްނެތި ސާފުކޮށް ކަންކަމާމެދު ވިސްނައި ސުވާލު އުފައްދައި  ބުއްދީގެ އަލީގައި ޚިޔާލާތުން ސާފުކޮށް ފަހުމްވެގަތުމުގެ ޤާބިލިއްޔަތެވެ. ކްރިޓިކަލް ތިންކިންގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ބަހުސްތައް ތަހުލީލުކުރުމާއި، މަޢުލޫމާތު އެއްކުރުމާއި، ވަޒަންކުރުމެވެ. ސުވާލުކުރުމާއި ސުވާލު އުފެއްދުމެވެ. ޒާތީ ތަޢައްޞުބާއި އަމިއްލަ މަސްލަހަތުން އެއްކިބާވެ ވިސްނުމެވެ. ޢިލްމީ ހެކި ނުވަތަ ލޮޖިކުގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެ ގޮތް ނިންމުމެވެ. ކަންކަން ވަނީ ކިހިނެއްކަން ސާބިތުކުރުމެވެ. ވަކި ނަތީޖާއަކާއި ހަމައަށް ދިއުމަށް ފީނާ މަޢުލޫމާތު އެއްކުރުމެވެ. ވިސްނޭ ކަމެއް އެއީ ރަނގަޅު ގޮތްތޯ ނުވަތަ ނުރަނގަޅު ގޮތްތޯ ބެލުމެވެ.

Monday, February 1, 2021

ކްރިޓިކަލް ތިންކިންގ: ވިސްނުމުގެ ބައިތައް


ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު  


 

ފިކުރުހިންގާ މީހުންނަކީ ވިސްނުންތެރިންނެވެ. ބުއްދިވެރީންނަކީ އެއީއެވެ. ކަންތައްތައް ދެނެގަނެވޭނީ ކަންކަމާމެދު ވިސްނާ ފިކުރުކޮށްގެންނެވެ. ކަންކަމާމެދު ފުންކޮށް ވިސްނާ ފިކުރު ހިންގުމުން ކުރިން ހީވެފައިވާ ބައެއް ހީވުންތައް ބަދަލުވެއެވެ. ބައެއް ފަރާތްތަކުން ދައްކާ ވާހަކަތަކުގައި އެއްވެސް އަސްލެއް ހަގީގަތެއް ނެތްކަން އެނގެއެވެ. ނުވަތަ ކުރިން އެނގިފައިވާ ކަމެއް ނުވަތަ ގަބޫލުކުރެވިފައިވާ ކަމެއް އިތުރަށް ވަރުގަދަވެއެވެ. ވިސްނާ ފިކުރުން ވެސް ބައިތަކަކަށް ބަހާލައިގެން ކުރިއަށް ގެންގޮސްފިނަމަ ނަތީޖާއަށް ވާސިލުވާން ފަސޭހަވެއެވެ. 

Friday, January 1, 2021

ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރަ




ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

ކޭލަކުނުގެ ތަޢާރަފު

ކޭލަކުނަކީ ކުރީ ޒަމާނުގައި ތިލަދުންމަތީގައި އޮތް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު އެއް ރަށްކަމަށްވެއެވެ. ހަތަރު އަވަށަށް މީހުން ދިރިއުޅުނުކަމަށާއި ފުރާދުއްވާ އުޅަނދު ފަހަރު އެހިސާބުގެ އެހެން ރަށްރަށާ އަޅާބަލާއިރު ވަރަށް ގިނަ ރަށެއްކަމަށް ވެއެވެ. ނެވިންނާއި މާލިމީންނާއި ނަކަތްތެރިކަމަށާއި ތަފާތު ޢިލްމުތަކަށް އަރާތިބި މީހުން އެރަށުގައި އުޅުނުކަމަށް ބުނެވެއެވެ. ހދ. ކުނބުރުދޫގައި އޮތް ނެވި އާއިލާއަކީ ކޭލަކުނުން ހިޖުރަކުރި އާއިލާއެއްކަމަށް ބުނެވެއެވެ. ކާލަކުނަކީ އެ ޒަމާނަށް ބަލާއިރު ރަށްވެހިކަން ކުރިއަރާފައިވާ، 70 މިސްކިތްހުރި ރަށެއްކަމަށް ވެސް ބުނެއެވެ.

ތުންތުންމަތިން ވާރިދުވެފައިވާ ކޭލަކުނުގެ މި ވާހަކަތަކަށް ބާރު ލިބެނީ އެރަށުގައި ހުރި ގިނަ އަދަދެއްގެ މަހާނަފާތަކާއި އެރަށުގައި ބަޔަކު ދިރިއުޅެފައިވާކަމުގެ ނިޝާންތަކުންނެވެ. އަދި އެރަށުގެ ބޮޑުކަމާއި މިހާރު ވެސް އެރަށަށް ލިބިފައިވާ ޤުދުރަތީ މުއްސަނދިކަމުންނެވެ. ކޭލަކުނަކީ ޗަސްބިން ބޮޑު ކުޅިއާއި ފާ ހިމެނޭ ހިތްހައިމު ރަށެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި "ފޮރެސްޓް" އެއް އޮތް ހަމައެކަނި ރަށެވެ. އެރަށުގެ ޖަންގަލީގައި ހެދޭ ބަރު ގަސް ނުވަތަ އަވިސެނިއާ މެރީނާ ގަހުގެ ރީތި ކަމަކީ އެރަށަށް ލިބިގެންވާ ޚާއްޞަ ސިފައެކެވެ. ކޭލަކުނަކީ ބޮޑުމިނުގައި 80.23 ހެކްޓަރު ހުންނަ ރަށެކެވެ. 

ހާދިސާ ހިނގި ތާރީޚު

ދިވެހި ތާރީޚުގައި ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގެ ހާދިސާ ހިނގާފައިވަނީ ހިޖުރައިން 1237 ވަނަ އަހަރުގެ ރަބީޢުލްއައްވަލު މަހުގެ 13 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭގައެވެ. އެއީ މީލާދީން 1821 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެންބަރު މަހުގެ 8 ވީ ހޮނިހިރު ދުވަހުގެރެއެވެ. މި ހިޖުރީ ތާރީޚަކީ އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީނުގެ "ތާރީޚު އިސްލާމި ދީބާ މަޙަލު"ގައި އޮތް ތާރީޚެވެ. އޭރު އެ ފޮތް ލިޔަމުން ގެންދެވީ އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުދީނެވެ. އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުދީނު މީލާދީން 1727 ވަނަ އަހަރު އަވަހާރަވުމުން އެފޮތް ލިޔުއްވީ އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީނެވެ. އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން އެ ފޮތް ލިޔުއްވުން ކުރިއަށް ގެންދެވީ މީލާދީން 1785 ވަނަ އަހަރު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުހިއްބުއްދީން އަވަހާރަވުމުންނެވެ. އެހެންވީމާ ތާރީޚު އިސްލާމި ދީބާ މަޙަލުގައި ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގެ ވާހަކަ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީނެވެ.

ސިރާޖުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. "ހިޖުރައިން 1237 ވަނަ އަހަރު ރަބީޢުލްއައްވަލު މަހު 13 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭ ވަރަށް ގަދަފަދަ ވަޔެއް އައިސް ބޮޑުރާޅު އެރިއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން މިލަދުންމަޑުލާއި ތިލަދުންމަތީ ވަރަށް ގިނަ ރަށްރަށް ގިރައި ހަލާކުވިއެވެ. މި ތޫފާނުގެ ސަބަބުން 30 ގަނޑެއްޗަށް ވުރެ ގިނަ އުޅަނދުފަހަރު ހަލާކުވިއެވެ. އަދި މި އުޅަނދުފަހަރުން ބައެއް މީހުން ގެނބިގެން މަރުވިއެވެ. މި ތޫފާން ލައިގަތުމުގެ ސަބަބުން ފަޅުވި ރަށްރަށަކީ ހިރުބަދޫ، މިގޫދޫ، މާކަނޑޫދޫ، މިލަންދޫ، ނަރުދޫ، ރިނބުދޫ، ކުރެންދޫ، ނަލަންދޫ، މަޑިދޫ، ފޭދޫ، ފީވައް، ފޯކައިދޫ، ނެޔޮ، ނޫމަރާ، މާވައިދޫ، ގޮއިދޫ، ކަނޑިތީމު، ކަކައިއުރިއަދޫ، ވައިކަރަދޫ، މުރައިދޫ، ނޭކުރެންދޫ، ކައްޓަލަފުށި، ނެއްލައިދޫ، ނާވައިދޫ، ހިރިނައިދޫ، މުއިރި، ކުރިނބި، ކޭލަކުނު، މާމަކުނުދޫ، ކުޅުދުއްފުށި، ކުނބުރުދޫ، ނޮޅިވަރަމް، ހިރިމަރަދޫ" އެވެ.

އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން (6 ވަނަ) ދިވެހި ތާރީޚު ދިވެހި ބަހުން ލިޔުއްވުމަށް ނިންމަވައި އެކުލަވާލެއްވި ކޮމެޓީން "ތާރީޚު އިސްލާމި ދީބާ މަޙަލް" ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާކުރުމާއެކު އެކިއެކި ޒަމާން ޒަމާނުގައި ދިވެހި ބަހުން ހުރި ތާރީޚީ ފަތްފުށްތަކާއި ރެކޯޑުތައް ބައްލަވައިގެން ދިވެހި ބަހުން ލިޔެވިފައިވާ "ދިވެހި ތާރީޚު" ފޮތުގައި ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގެ ހާދިސާ ލިޔެފައިވަނީ ދާދި އެއްގޮތަކަށެވެ. މި ހިތާމަވެރި ހާދިސާ ހިނގީ އައްސުލްތާން މުހައްމަދު މުއީނުއްދީންގެ ރަސްކަމުގައެވެ.

ތާރީޚީ އޮޅުމެއް

އެޗްސީޕީ ބެލް (1940)ގެ "ދަ މޯލްޑިވް އައިލެންޑްސް. މޮނޮގްރާފް އޮން ދަ ހިސްޓްރީ، އާކިއޮލޮޖީ، އެންޑް އެޕިގްރަފީ" (ބެލުގެ މަޝްހޫރު "މޮނޮގުރާފް") ގައި ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގެ ހާދިސާ ހިނގިކަމަށް ލިޔެފައިވަނީ "13 ރަބީޢުލްއައްވަލު 1235ހ. (1820މ.)" އެވެ. މި ތާރީޚަކީ އެހެން އެއްވެސް މަސްދަރަކުން ފެންނަން ނެތް އަދި އެއްވެސް ހަވާލާއެއް އޮތް ތާރީޚެއްކަމަށް ނުވާތީ މި ތާރީޚު ބެލެވެނީ ލިޔުމުގެ ކުށެއްކަމަށެވެ. ބެލު ލިޔުއްވާފައިވާ ހިޖުރީ ތާރީޚާއި މީލާދީ އަހަރު ވެސް ދިމާލެއް ނުވެއެވެ. ހިޖުރައިން 13 ރަބީޢުލްއައްވަލު 1235 ދިމާވާނީ 30 ޑިސެންބަރު 1819 ތާރީޚާއެވެ.

މި ހާދިސާގައި ތާރީޚީ އަނެއް އޮޅުމަކީ ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގައި ފަޅުވިކަމަށް ތާރީޚުގައި ލިޔެފައިވާ ރަށްރަށް ފަޅުވިކަން ކަށަވަރު ނުވުމެވެ. ބައެއް ރަށްރަށުގައި އޭގެފަހުން މީހުން އަލުން ވަޒަންވެރިވިކަން އެނގޭއިރު ފަޅުވިކަމަށް ލިޔެފައިވާ ރަށްރަށުގެ ތެރޭގައި ދުވަހަކު ވެސް މީހުން އާބާދުވެގެން އުޅެފައިނުވާ ރަށްރަށުގެ ނަންތައް ވެސް ހިމެނިފައިވެއެވެ. ތާރީޚުގައި މި ހާދިސާގައި ފަޅުވިކަމަށް ލިޔެފައިވާ ރަށްރަށަކީ މި ހާދިސާގައި އެންމެ ބޮޑެތި ގެއްލުންތައްވީ ރަށްރަށް ކަމަށް ވެދާނެއެވެ.

މި ހާދިސާއާ ގުޅިގެން ކިޔާ ފޯކުލޯރުތަކުގައި ބުއްދި ގަބޫލުނުކުރާބައެއް ވާހަކަތައް ވެސް ހިމެނެއެވެ. އެއީ ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައިގައި އެރި ނަގޫ ރޯޅީގައި އެރަށުގެ މީހުން ދުނިޔޭގެ އެތަންމިތަނަށް ގެންދިޔަ ވާހަކައެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ އެކި އަތޮޅުތަކުގެ އެކިއެކި ރަށްރަށް ވައިގެ ތެރޭގައި ގެންދިޔަ ވާހަކައެވެ. މި ވާހަކައިގައި ބޮޑަށް ގަބޫލުކުރެވެނީ އެގޮތަށް ރާއްޖޭގެ އެކި ރަށްރަށަށް ދެވިފައިވާ މީހުންނަކީ މި ހާދިސާއާ ގުޅިގެން އެގޮތް މިގޮތުން އެކި ރަށަށް ދަތުރުކޮށްފައި ނުވަތަ އޮޑިދޯނި ފަހަރުގައި ބެހިގެން ނުވަތަ ހިޖުރަކޮށްފައި ދެވުނު ފަރާތްތަކެއް ކަމަށެވެ.

ހާދިސާގައި ހިނގީ ކީއްވެ؟

މި ހާދިސާ ހިނގި ސަބަބެއް ތާރީޚީ މަސްދަރުތަކަކުން ސާފެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް "ތާރީޚު އިސްލާމި ދީބާ މަހަލު"ގައި ހާދިސާއާ ބެހޭ ގޮތުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުންތަކުން ދޭހަކޮށްދެނީ އެއީ މީހުންގެ އުޅުމާއި އަޚުލާޤުހުރިގޮތުން މެދުވެރިވި ބަލާ މުސީބާތެއް ކަމެވެ. މިކަމަށް ބާރުދޭ ފޯކުލޯރުތަކެއް ތިލަދުންމަތީ މީހުން ކިޔާއުޅެއެވެ. އޭގެ އެއް ފޯކުލޯރަކީ ކިޔަވައިގެން އައި ޒުވާނަކު ކޭލަކުނުގެ ނާއިބުކަމަށް އިސްކުރުމުން އޭނާ ހިތާވި އެރަށުގެ ކަމުވޮށިވެގެންވާ ވަރަށް ރީތި ޒުވާން އަންހެން ކުއްޖަކާ އޮތް ގުޅުމެއްގެ ވާހަކައެވެ. އެ ގުޅުމުގައި ފާހިޝް އެތައް ޢަމަލެއް ހިނގައި، އެ ދެ މީހުންގެ ކުޅިގަނޑު ބޭޒާރުވެ ފަޅާއެރީއެވެ. އެ ފިތުނަގަނޑުގެ ތެރޭގައި ރަށުގެ ރައްޔިތުން ބައިބައިވީއެވެ. އެއްބަޔަކު އަނެއްބައެއްގެ ހަލާކަށް ކަންތައްތައް ކޮށް އުޅުނީއެވެ. އެންމެފަހު އެ އަހަރު ކޭލަކުނުގައި ބޭއްވި ބޮޑު މާލޫދުގައި ނައިބު ކަލޭގެ "މާލޫދު ބުނަން" ނުދިޔައީއެވެ. އެކަމުގައި ހިތްހަމަނުޖެހުނު ބަޔަކު މަލާފަތް ގެންގޮސް މޫދަށް ބަންޑުންޖެހީއެވެ.

އަނެއް ފޯކުލޯރަކީ ކޭލަކުނު މާލޫދު ބުނަށް މުދިންކަލޭގެ ނުދިޔަ ކަމަށް ބުނާ ވާހަކައެވެ. މުދިން ކަލޭގެ މާލޫދުބުނަށް ނުދިޔައީ އޭނާ އަޅާ ފޮށަޔަށް ބަޔަކު ކައިރު ފެން ޖެހީމާ ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. އެ ފޮށަޔަށް ކައިރުފެން ޖެހިބަޔަކު އެކަމެއް ކުރީ މުދިން ކަލޭގެކުރާ ފާހިޝް ޢަމަލުތަކެއް ފަޅާއަޅައިގެން ކަމަށް ވެސް ކިޔާ އުޅެއެވެ. މި ވާހަކައިގައި ވެސް ކިޔަނީ އެކަމާ ހިތްހަމަ ނުޖެހުނު ބަޔަކު މަލާފަތްތައް މޫދަށް ބަންޑުންޖެހީ ކަމަށެވެ.

މި ދެ ހާދިސާ މި ނޫން ގޮތްގޮތަށް ވެސް ކިޔައެވެ. އަދި އެހެން ފޯކުލޯރުތަކެއް ވެސް ހުރުން ހަމަ އެކަށީގެންވެއެވެ. އެކަމަކު މި ދެ ހާދިސާއިން އެނގޭ ކަމަކީ ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައާއި ރަބީޢުލްއައްވަލްމަހުގެ 12 ވަނަ ދުވަހު ކޭލަކުނުގައި އޮތް ބޮޑު މާލޫދާއި އެ މާލޫދަށް ކައްކައި ތައްޔާރުކޮށްގެން ގެންދިޔަ މަލާފަތްތަކެއް ނުކައި މޫދަށް ބަންޑުންޖަހާލުމާ ގުޅުމެއް އޮތްކަމަށް އޭރުގެ މީހުން ދެކޭކަމެވެ. އަދި އަދި އެރަށުގެ ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އެ ދުވަސްވަރު ވަރަށް ބޮޑު ފިތުނަވެރިކަމަކާއި ދެކޮޅުވެރިކަމެއް އޮތްކަމާއި ވަރަށް ނުބައި ފާހިޝް ޢަމަލުތަކެއް ސިއްރާއި ފާޅުގައި ވެސް ކުރަމުން ދިޔަކަމެވެ.

ތާރީޚު ޢިލްމުވެރިޔާ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީގެ ޖޯގްރަފީ ވަނަވަރުގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި މިއީ އަރަބިއަން ކަނޑުގައި އުފެދޭ ތޫފާނުތަކުން ކުރިމަތިވި ހާދިސާއެކެވެ. އެފަދަ ތޫފާންތަކުގެ އަސަރު ތިލަދުންމައްޗާއި މިލަދުންމަޑުލުގެ ރަށްރަށަށް އެ ނޫނަސް ކޮށްފައިވާ ކަމަށް ލުތުފީ ވިދާޅުވެއެވެ.

ހާދިސާ ހިނގިގޮތް

ކޭލަކުނު ވިއްސާރައިގެ ހާދިސާ ހިނގީ މާލޫދުގެ ކަންތައްތައް ނިމި ރަށްރަށުން ކޭލަކުނަށް އައި މީހުން ވެސް އެރަށް ދޫކޮށް ފުރައިގެން ދިޔަ ފަހުންނެވެ. ގަދަފަދަ ވަޔާއެކު އައި އެ ވިއްސާރައިގެ ބާރުގަދަ ކޮޅިގަނޑު ލައިގަތުގެ ކުރިން އުތުރުކާލުން ދެކުނުކާލަށް ރޮނގެއް ދަމާލެވުނު ކަމަށްވެއެވެ. އަދި މޮމަދެކަނޑުން ނަގޫ ބާލާފައި އައި ވަރުގަދަ ބިޔަ ނަގޫރޯޅިއެއް އަރައި އެ ރަށް ސުންނާފަތިކޮށްލީ ކަމަށް ކިޔާއުޅެއެވެ. ގަސްރުއް ވެރި ގޯތިގެދޮރު ބިމާހަމަވެ، ގިނަ ބަޔަކު އޭގެ ދަށުވެ މަރުވީއެވެ. އެވަގުތު ބައެއް މީހުން ސަލާމަތްވުމަށް ފަޅުގައި ހުރި އޮޑިދޯނި ފަހަރަށް އެރިކަމަށް ވެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެ މީހުން ވެސް ޣަރަވެ ދިޔައީއެވެ. ނަގޫރޯޅީގެ ވައިގެ ތެރޭގައި އެއްރަށުން އަނެއް ރަށަށް ވެސް މީހުން ގެންދިޔަކަމަށް ވެއެވެ. އެތައް ރަށެއް ފަޅުވެ، އެތައް ބަޔަކު މަރުވެ ދިޔައެވެ.

ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައާ ގުޅުވައިގެން ކިޔާ އުޅޭ އެއް ފޯކުލޯރަކީ ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައި މީހުން އާބާދުވިގޮތެވެ. އެ ހާދިސާގައި އެ ރަަށަށް ވެސް ވަރަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތައް ލިބުނު ކަަމަށްވެފައެވެ. އާބާދީ ވަރަށް ބޮޑަށް މަދުވެފައިވަނިކޮށް އާބާދީ ބޮޑުވެގެން ދިޔައީ މިލަދުންމަޑުލު ދެކުނުބުރީ ބަނޑައިދިއްދޫން އިން  "ކަނބޯރަނި" ކިޔާ މީހަކު ގެނެސްގެން ފަންޑިތަ ހަދުވައިގެންނެވެ. ކޭލަކުނު ތަޅާލި ވިއްސާރައަށްފަހު އެރަށުގެ މީހުން ހިޖުރަކުރި ރަށްތަކުގެ ތެރޭގައި ކުޅުދުއްފުށި ވެސް ހިމެނެއެވެ. 

 

ހަވާލާ:

ހަސަން ތާޖުއްދީން. (2020). ތާރީޚު އިސްލާމި ދީބާ މަޙަލް (ދިވެހިބަހުގެ އެކެޑަމީ، ތަރުޖަމާ).

އެޗް.ސީ.ޕީ.ބެލް. (1940). ދަ މޯލްޑިވް އައިލެންޑްސް. މޮނޮގްރާފް އޮން ދަ ހިސްޓްރީ، އާކިއޮލޮޖީ، އެންޑް އެޕިގްރަފީ.

މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީ. (1995). ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖޯގްރަފީގެ ވަނަވަރު 1 + 2 ވަނަ ބައި.

ކޮންޓި ގުއިޓީ ތިއަރީ (ސްލޫކީ އުނގެނުމުގެ ނަޟަރިއްޔާ)

    


 

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

އުނގެނުމުގެ އާންމު މަފްހޫމެއް އޮވެއެވެ. މި މަފްހޫމް ބަޔާންކޮށްދިނުމަށް އެކުލަވާލެވިފައިވާ ތަފާތު ނަޒަރިއްޔާތުތައް ވެސް ހުރެއެވެ. އޭގެތެރެއިން މި ލިޔުމުގައި މި ބަލާލަނީ ސްލޫކީ އުނގެނުމުގެ ހަތަރު ޕްރޮސެސްއަށެވެ. އެއީ ކޮންޓި ގުއިޓީ، އޮޕަރަންޓް ކޮންޑިޝަން، ކްލެސިކަލް ކޮންޑިޝަނިންގ އަދި އޮބްޒަވޭޝަނަލް ލާރނިންގ އެވެ

 

    އުނގެނުމަކީ ކޮބައިބާވައެވެ. އުނގެނުމަކީ ކޮބައިކަން އެންމެ ފުރަތަމަ ޝަރަޙަކޮށް ދިން އެއް ބޭފުޅަކީ ގްރީކުގެ ފިލޯސަފަރެއް ކަމަށްވާ އެރިސްޓޯޓަލް އެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. "އަހަރުމެންނަށް ދެއެއްޗެއް އެއްކޮށް އެކުއެކީގައި ހަނދާންވަނީ އެއީ އެއްގޮތް އެއްޗެހި ތަކެއް ނުވަތަ ތަފާތު އެއްޗެހި ތަކެއްކަމުގައި ވާނަމައެވެ. ނުވަތަ ކޮންޓިގުއަސް އެއްޗެއްކަމުގައިވާނަމައެވެ." 

    ކޮންޓިގުއުޓީ ތިއަރީގެ މޮޑެލްގެ ތަޢާރަފް އައިސްފައިވަނީ އެޑްވިން އާރ ގުތުރީ ( 1886 ން 1959 ) ގެ ލިޔުއްވުންތަކުންނެވެ. މި މޮޑެލްގައި ފާހަގަކުރެވޭގޮތުގައި ސްޓިމިއުލަރ އަކާއި ރެސްޕޮންސް އެއްވަގުތެއްގައި އެއްތަނެއްގައި ހިނގައިފިނަމަ އެއީ ގުޅިގެންދާ ކަމެއްކެވެ. އެހެންގޮތަކުން ދަންނަވާ ނަމަ އެއީ އެންމެ އާދައިގެ ގޮތެއްގައި އެއްކަމެއް އަނެއްކަމަކާ ލާމެހިގެންދިއުމެވެ.

 

    މިގޮތުން ސްޓިމިއުލަރ (އިވުން، ފެނުން، ބީހުން) ފަދަ ތަފާތު ޙިއްސުތައް މެދުވެރިކޮށް ތަފާތުކަންކަމާ ގުޅުވާލެވިދާނެއެވެ. އަދި އުޅުމުގެ ސަބަބުން ތަފާތު ސުލޫކު (ބިހޭވިއަރ) ތައް ފާޅުވެއެވެ. މިގޮތުންބަލާއިރު ތަކުރާރުކޮށް އަބަދު ކިޔާ އެއްޗެއް އެއްކަމަކާ އަނެއްކަމަކާ ގުޅުވާލެވެއެވެ. މިސާލަކަށް: ނަވަތަ ދަސްކުރާގޮތަށް ބައްލަވާށެވެ.  4=2×2 އެވެ.

    މިތިއަރީއަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭގޮތުގައި ކުލާސް ރޫމުގައި އުނގެނޭއިރު ތަފާތު ޑްރިލްތަކާއި ފަރިތަކުރުންތައް މެދުވެރިކުރުމުން އުގެނުމަށް އެހީތެރިވެދެއެވެ. އުގެނުމަކީ އެތެރެހަށީގައި ހިނގާ ކަމެކެވެ. އެކަން ހިނގައިފިކަން އަންގައިދެނީ އެފަރާތުން ފާޅުވާ ބޭރުފުށުގެ ޢަމަލަކުން ނުވަތަ ސުލޫކަކުންނެވެ. ނެގެޓިވް ރީއިންފޯސަކީ ސުލޫކުގެ ފަހުން އެ ސުލޫކާއި ގުޅިގެން މީހާ އަށް ކުރިމަތިކުރެވޭ ނުރަނގަޅު ކަންކަން ދުރުކޮށްދިނުމެވެ. މިގޮތަށް ކަންތައްތައް ކުރެވޭ ޙާލަތުގައި އެ ސުލޫކު އިތުރަށް ވަރުގަދަކޮށްދެއެވެ. ގަސްދުގައި ނުވަތަ ގަސްދުގައި ނޫން ގޮތެއްގައި ދިމާވާ ކަމެއްކަމުގައި ވެސްވެދާނެއެވެ. އެއީ ރަނގަޅު ނުވަތަ ނުބައި ބަދަލަކަށް ވެސް ވެދާނެއެވެ. މިސާލަކަށް: ނުރަޖެހުމާއި އިސްކޮޅުން ދިގުވުމަކީ އެނގުނުމެއްކަމުގައެއް ނުވާނެއެވެ. ނަމަވެސް މީހާއަށް ލިބޭ ގޯސް މަޢުލޫމާތެއްގެ ބޭނުން ހިފަނީ އޭނާގެ ނަފްސު ކޮންޓްރޯލް ނުވާ ވަގުތު ތަކުގައެވެ. މީގެ މިސާލަކަށް ރުޅި އައިމާ ހަޑިހުތުރު ބަހުން ވާހަކަދެއްކުން ނެގިދާނެއެވެ. 

 

    ކޮންޑިޝަނިންގ  Conditioning

    އެންމެ އާދައިގެ ގޮތަކީ associative learning  އެސޯސިއޭޓިވް ލޭރނިންގއެވެ. އެއީ މާހައުލުގަވާ އެކި ކަންތައް ގުޅުވައިގެން ދަސްކުރުމެވެ. އެސޯސިއޭޓިވް ލޭރނިންގގެ ދެވައްތަރެއްވެއެވެ. އެއީ ކްލެސިކަލް ކޮންޑިޝަނިންގ އަދި އޮޕަރަންޓް ކޮންޑިޝަނިންގ އެވެ. ކްލެސިކަލް ކޮންޑިޝަނިންގގެ މޮޑެލް ތަޢާރަފް ކޮށްފައިވަނީ އީވާން ޕެވްލޯވް (1849ން 1936 ށް) ގެ ތަޖުރިބާތަކުންނެވެ. މި މޮޑެލްގައި ފާހަގަކުރާގޮތުގައި އެލިސިޓިން ސްޓިމިއުލަރ އެއްގެ ސަބަބުން އުނގެނުން ހިނގާނެއެވެ. ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި މި މޮޑެލްގައި އަންގައިދެނީ ދެ ސްޓިމިއުލީއެއް އެކަތި އަނެކައްޗާއި ގުޅިގެން ފާޅުވާ ނަތީޖާ ނުވަތަ ރެސްޕޮންސް ހިނގާގޮތެވެ.  ކުލެސިކަލް ކޮންޑިޝަންގައި ކޮންޓިގުއިޓީ ވަރަށް މުހިންމު ރޯލެއް ކުޅޭކަން ފާހަގަކުރެއެވެ.

    ޕެވް ލޯވްގެ ތަޖުރިބާތަކުގެ ތެރެއިން އުނގެނުމާއި އެންމެ ގުޅުވާލެވިފައިވަނީ ކުއްތާ ބޭނުންކޮށްގެން ހެދި ތަޖުރިބާއެއްގެ މައްޗަށެވެ. މި ތަޖުރިބާގައި ކުއްތާގެ ކުޅުދިޔާވުން މި ރެސްޕޯންސް އެހެން ތަފާތު ސްޓިމިއުލާރ ތަކާއި ގުޅިގެން އަންނަ ބަދަލުތަކާއި އެކަމަށް ކުރުވާ ދާއިމީ އަދި ވަގުތީ އަސަރުތައް ދިރާސާކޮށްފައިވެއެވެ.

 

    ކުލާހުގެ އުނގެނުމާ ގުޅޭ މިސާލަކަށް ބައްލަވާށެވެ. ރަނގަބީލު ޖެހުމުން ކުދިން ކުޅުދިޔާވެ ބަނޑުހައިވަކަން އިޙްސާސް ކުރެވެއެވެ. މި މޮޑެލްއަކީ ކިޔަވައިދިނުމުގައި ދަރިވަރުންގެ ސްލޫކަށް ވަރަށް ރަނގަޅު ބަދަލުގެނެވިދާނެ މޮޑެލެކެވެ. މިސާލަކަށް ހިސާބު ގަޑީގައި ވާފިރު ހާސްވެ ލޮނުދާހިއްލުމަކީ ނެގެޓީވް ކަމެކެވެ.  ސްކޫލުގެ ވާހަކަ ދެއްކުމުން ޙަސީނާ އުފާވުމަކީ ޕޮޒިޓިވް ކަމެކެވެ. 

    މި ދެ މިސާލުގައި ފާހަގަކުރެވުނު އިޙްސާސްތަކަކީ ޙަޤީޤަތުގައި ކުލާހުގައި ދަރިވަރުގެ ސުލޫކަށާއި އިޙްސާސްތަކަށް އަސަރުކުރުވާ (ސްޓިމިއުލި) ތަކުގެ ސަބަބުން ހާމަވި ރެސްޕޯންސްތަކެއް ނޫންތޯއެވެ. އެހެންވީމާ ކުލާސްރޫމުގައި ދިމާވާ ކަންކަމުން ދަރިވަރުންނަށް ނޭދެވޭ އަސަރުތައް ކުރާނެ ނޫންތޯއެވެ. އެކަންތައްތައް ހިނގިޔަ ނުދިނުމަށް ވިސްނާލުން މުހިންމު ބައެއް ކަންތައްތައް ހުރެއެވެ. އުނގަންނައިދޭއިރު އެންމެ ފުރިހަމައަށް ދަރިވަރުލައްވާ ކަމެއް ކުރުވުމަށް ވިސްނުމަށް ވުރެ ބޮޑަށް އޭނާ އަށް ކުރެވޭ ކަމެއް އެއަށްވުރެ ރަނގަޅަށް ކުރުވުމަށް ބާރުއަޅައި ހިތްވަރުދިނުންމަކީ މިގޮތުން ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. ގޯސްކޮށް ކަމެއް ކުރެވޭހިނދު މަސައްކަތް ދެވަނަ ފަހަރަށް ރަނގަޅުކުރުމަށް ފުރުޞަތުތައް ދިނުމަކީވެސްކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. ދަރިވަރުންގެ ފަރާތުން މުދައްރިސް އުއްމީދުކުރާކަންކަން އެކުދިންނަށް ވާވަރު ކަންކަމާއި ގުޅުވުމަކީ ވެސް ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. ކުލާހަށް އައު ދަރިވަރެއްނަމަ އިތުރު އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދީ ފަރިތަވުމަށް ވަގުތުދީ ބާރުއެޅުމަކީ މުހިންމުކަމެކެވެ.

 

    ޕެވްލޯވު ( 1849- 1936) ހާމަކުރައްވާ ގޮތުގައި  ކުދިންނަށް ކަންކަން ކުރުމުގައި ހިތްވަރުދީގެން ކަމެއް ރަނގަޅުކުރުމަށް ފުރުސަތު ދެވިއްޖެނަމަ ކުދިންނަށް އުނގެނުމުގައި ކުރިއަރައިދާން ފަސޭހަވެގެން ދާނެއެވެ. މި މޮޑެލް ބުނާގޮތުންނަމަ ކުދިންނާ ހަވާލުކުރަންވާނީ ކުދިންނަށް ކުރެވޭ ވަރުގެ ކަންތައްތަކެވެ. އެ ކަންތައްތަކަށް ހިތްވަރުދެމުން ކުދިންގެ ހުނަރު ކުރިއެރުވުމަށް ސަމާލުކަން ދޭންޖެހޭނެއެވެ.

 

    އޮޕަރަންޓަން ކޮންޑިޝަންއަކީ އިންސާނާގެ އަމިއްލަ ޤަސްދުގައި ކުރާ ކަންތައްތަކެވެ. މި މަފްހޫމް ތަޢާރަފު ކޮށްދިން ޢިލްމުވެރިޔަކީ ބީ އެފް ސްކިނަރ އެވެ. އޮޕަރަންޓަލް ކޮންޑިޝަންއަކީ އިންސާނާގެ ސްލޫކުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން އޭނާއަށް އިނާމެއް ނުވަތަ އަދަބެއް ލިބޭ ލިބުމުގެ މަގު އޭނާއަށް ދަސްވާ ދަސްވުން ތަކެވެ.

 

    އޮބްޒަވޭޝަނަލް ލާރނިންގ (ބަންޑޫރާ 1986)

 

މިއީ މީހުންކުރާ ކަންތައްތައް ވިސްނުންތެރިކަމާއެކު ބަލައިގެން އެ މީހުން އެކުރާ ކަންތައްތައް ކުރުމަށް ދަސްކުރުމެވެ. މި ތިއަރީގެ ސަބަބުން ވަކި ސްލޫކެއް ދަސްވެ ވަކި ޙާލަތްތަކެއްގައި އެ ސްލޫކް ގެންގުޅެން ދަސްވެއެވެ. އޮބްޒަވޭޝަނަލް ލާރނިންގައި މައިގަނޑު 4 ޢުންސުރެއްވެއެވެ. އެއީ ސަމާލުކަން ދިނުން، ހަނދާނަށްގެނައުން، ސްލޫކު އުފެއްދުން އަދި ސްލޫކު ތަކުރާކުރުމަށް ހިތްވަރު ލިބިދިނުމެވެ.

 

    ސަމާލުކަން ދިނުމަކީ ދަރިވަރުގެ ސިކުނޑީގައި ޖާގަވާފަދައިން ސަމާލުކަންދެވޭ މިންވަރަށް އެއްޗެހި ބުނެދިނުމެވެ. މާނައަކީ އެއްފަހަރާ ހުށަހެޅުމުގެ ބަދަލުގައި ދެމެދުގެ ހިނދުކޮޅެއްދިނުމެވެ. ހަނދާނަށް ގެނައުމަކީ ދަރިވަރުންގެ ސިކުޑިއަށް ބާރުބޮޑުވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި ފިލާވަޅުގެ ތެރެއިން ގިނަގިނައިން ސުވާލުކުރުމެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ތަމްރީކުރުވުމާއި ހުނަރުތައް ހޯދުމަށް ފުރުޞަތުތައް ފަހިކޮށްދެއެވެ. އަދި މިކަމުން މަޢުލޫމާތުތައް ކުއްލިއަކަށް ހަނދާނަށް ގެނެވެއެވެ. ސްލޫކު އުފެއްދުމަކީ މަޢުލޫމާތު އަބަދުވެސް ތާޒާކޮށް ބެހެއްޓުމަށްޓަކައި ދަރިވަރުންނަށް އުނގެނޭ މަޢުލޫމާތު ތަކުގެ އެއްބައި އަނެއްގައި ގުޅުންތައް ފާހަގަކޮށް ކުރިން އެނގިފައިވާ ބައިތަކާއި އަލަށް އެނގެމުންދާ ބައިތައް ގުޅުވަން ހިތްވަރުދެއެވެ. ތަކުރާރުކުރުމަކީ ރިޕީޓް ކުރުމުން ކިޔަވާބައިތައް ގިނައިން މުރާޖަޢާކޮށް ހިތުދަސްކުރަންޖެހޭ ބައިތައް ނަގައިގަނެވޭގޮތަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ރިޕީޓް ކުރުމުން ކިޔެވުމަށާއި އުނގެނުމަށް ބޮޑަށް އެހީތެރިވެދޭ ކަންކަން ދެނެގަނެ އެފަދަ ތަންތާގައި ކިޔެވުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ.