ޙަސަން ފަރީދު ފޮތްތައް ކަނޑުފެއްތި ދުވަސް

އަލްއަމީރު ޙަސަން ފަރީދު ދީދީ އާއި ޙަސަން ފަރީދުގެ ބައްޕާފުޅު ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަޑޭރި ކިލެގެފާނު އަދި ޙަސަން ފަރީދުގެ ބޭބޭފުޅު އަލްއަމީރު މުޙައްމަދު ފަރީދު ދީދީ (ފަހުން އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް)

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގައި އިންނެވި އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން (3 ވަނަ) ރަސްކަމުން ޢަޒުލް ކުރެވި، ރަސްކަމުގެ ތަޚުތުހުރީ ފަޅަރަށެވެ. ރަސްގެފާނަށްފަހު ނުވަތަ ރަސްގެފާނަށްވުރެ ވެސް ބޮޑަށް އާންމު ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި މަޤުބޫލު ބޭފުޅަކީ ސުމުއްވުލްއަމީރު ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަޑޭރި ކިލެގެފާނެވެ. އާންމު މީހުންގެ ދޫމަތީގައި "މާތް ވެރިޔާ" އެެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެ ކިލެގެފާނުގެ ބާރު ވެސް މި ދަންނަވާ ދުވަސްވަރު ދިވެހި ދައުލަތުގެ މައްޗަކަށް ނެތެވެ. ދައުލަތުގެ ހުރިހާ ބާރެއް އޮތީ އެ ކިލެގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އަލްއަމީރު ޙަސަން ފަރީދުގެ މުށުތެރޭގައެވެ. ދަރިކަލުންގެ ރޭވުންތެރިކަން، ސިޔާސީ ޙިކުމަތްތެރި ބައްޕާފުޅު ބަލި ކުރެއްވީއެވެ.  އެއީ ހިޖުރައިން 1359 ވަނަ އަހަރެވެ. މީލާދުން ގުނެނީ 1940 ވަނަ އަހަރެވެ.

ނޮވެންބަރު ތިނެއްގައި "އޮޅުނު" ދެ ނާޞިރު

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

1988 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެންބަރު މަހުގެ ތިންވަނަ ދުވަހު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި ޢުދުވާނީ ޙަމަލާއަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަމުގެ ބަޠަލު އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސް ސާހިބުއްދައުލާ ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރު ރަންނަބަޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ އަޑީގައި ހުންނަވައިގެން ގެންނަވަން މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބަޣާވާތެއްގެ ގޮތުގައި އަޑު ފެތުރުނެވެ. ސީދާކޮށާއި ނުސީދާކޮށެެވެ. މި އަޑު ބައިނަލް އަޤްވާމީ ދުނިޔޭގައި ވަރަށް ބާރަށް ފެތުރުނެވެ. ބޭރުގެ ބޮޑެތި މީޑިއާތަކުގައި ޝައްކުގެ އިނގިލި އެ މަނިކުފާނަށް ފާޅުގައި އަމާޒުކުރިއެވެ. އޭގެތެރެއިން ވެސް ނޮވެންބަރު ތިންވަނަ ދުވަހުގެ ޚަބަރުތައް ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ކަވަރުކުރި ބީބީސީ ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. މި ޚަބަރުތައް އެންމެ ބާރަށް ފެތުރުނީ ނޮވެންބަރު ތިންވަނަ ދުވަހާއި ހަތަރުވަނަ ދުވަހުއެވެ.

އަހަރެން ދުށް ބޮޑުމަސް ބޭނުމުގެ ކުޅިވަރު

ލިޔުނީ: ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

 

ބޮޑުމަސް ބޭނުމުގެ ކުޅިވަރަށް ބޭނުންވާ ތަކެއްޗާއި މުމައްސިލުންނާއި މުމައްސިލާއިން  

1. ބޮޑުމަސް

2. ބޮޑު ބޯވަ

3. ބޮޑު ދޫނި

4. ދިގުބެ

5. އަތޮޅުވެރިން

6. ކެޔޮޅުން

7. ކަންވެރިޔާ

8. ރައިވެރިބެ

9. ރާ ރުކެއް

10. ކަނބުރުވެރިޔާ

11. ކަނބުރުގެ

11. މަސްވެރިކަމުގައި ބޭނުންކުރާ އާލާތްތައް (ބޮޅު ބުޅި އާއި ފަލަ ނަނާއި ބޮޑު ދާވަނި)

12. ބާންދީން / އަރިހު ބޭކަލުން

ބޮޑުމަހާއި ބޮޑު ބޯވަ އާ ވިޔަނީ ފަނުންނެވެ. މި މަސައްކަތް ކުރަނީ ރަށުގައި މީހުން ނޫޅޭ އެކަހެރި ހިސާބެއްގައި ތިބެގެންނެވެ. ބޭނުމަކީ އެއް އަވަށަކުން ވިޔާ މަހާ ބެހޭ މަޢުލޫމާތު އަނެއް އަވަށަކަށް މަސް ނެރުމުގެ ކުރިން އެނގުނަ ނުދިނުމެވެ. މަސް ވިޔުމަށް ބޭނުންވާ ފަން ފިރިހެން ވެރިން ކަނޑައިގެން ނެރުމުން ވިއުމުގެ މަސައްކަތުގައި އިސްކޮށް އުޅެނީ އަންހެނުންނެވެ. ބޮޑު މަހާއި ބޮޑު ބޯވަ ތައްޔާރުކޮށް ހަދާނީ ފިރިހެނުންނެވެ. ފަނުން ތޮށަލި ގޮތަށް ވިޔެފައި ދަނޑިން ހަދާ އޮނިގަނޑެއްގައި ތޮށަލި ތައް ޖަަހައެވެ. މަހުގެ ލޮލާއި ކުރަހަންޖެހޭ ކުރެހުންތައް ކުރަނީ ހުދު އުވައިންނެވެ. ފަހުން ހުދު ކުލަ ވެސް ބޭނުން ކުރިއެވެ. އަދި ލޯ ހެދުމަށް ބޯކަރުދާހާއި އޮމާން ޓިނުވެސް ބޭނުން ކުރިއެވެ. ބޮޑުމަސް ދުއްވަނީ މަހުގެ އެތެރެއަށް ވަދެ ކޮޅަށް ތިބެގެންނެވެ. އެތެރެއަށް ވަދެ ތިބޭ މީހުން ފޮރުވުމަށްޓަކައި މަހުގައި ތިރިއަށް ފަންވަތްތައް ހިމަކޮށް ވީދާފައި ފަން އައްސާފައި ހުރެއެވެ.

ތިކިޖެހި ތާނައާއި "ދިވެހި މުސްލިމުން"

 

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

 

ރައްޓެއްސަކު ބުންޏެވެ. ތިކި ނުޖަހާވެސް ދިވެހިން ލިޔަންވީ ހުރިހާ އެއްޗެއް ތާނަ އަކުރުން ލިޔެވެއެވެ. ކިޔަންވެސް އެނގެއެވެ. އެހެންވީއިރު މީހުންނަށް އުނދަގޫ ކުރާކަށް ކޮން ތިކިޖެހި ތާނައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެހެން ހަމަ ބުނުމާއެކު އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާނަށް އައީ މަރުޙޫމް ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމު އަޅުގަނޑު ކައިރި ވިދާޅުވި ވާހަކައެކެވެ. ރާގާއި މަޚްރަޖައާއެކު އެ ވިދާޅުވިގޮތަށް ލޔެވޭތޯ ބަލާނަމެވެ. "ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު، ތިކި ޖެހި ތާނަ ބޭނުންކުރުމާމެދު ސުވާލު އުފައްދައިފިނަމަ އެ މީހަކު އެހެރީ ރަނގަޅަށް ޤުރުއާން ނުކިޔަވާ. އެމީހަކަށް އަޅުގަނޑުމެންނަކީ ކޮންބައެއްކަން ނޭނގެނީ. މިއީ ދިވެހި މުސްލިމުން" ކަށީގައި ހަން ތަތްލާފައިވާ އަތުން މޭގައި ޖައްސަވާ ލެއްވިއެވެ.

އިސްތިޤުލާލު

 

 

 ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު 

އިސްތިޤުލާލު މި ލަފުޒަކީ ޢަރަބި ބަހުގައި "އިސްތަޤައްލަ" މި ކަލިމައިގެ މަސްދަރެވެ. ލަފުޒީ މާނައަކީ ނުފޫޒެއް ނެތި ގޮތް ނިންމުމާއި ނިންމި ގޮތެއް ތަންފިޒުކުރުމުގެ ބާރު ލިބިގެން ވުމެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުން އިސްތިޤްލާލުވުމަކީ ބޭރުގެ ބާރެއްގެ އެންމެހައި ނުފޫޒުތަކުން މިނިވަންވުމެވެ. "އިސްތިޤްލާލު ބިއްސިޔާސަތި" ގެ އިތުރުން، "އަލް އިސްތިޤްލާލު ބިއްރައުޔި" (ރައުޔުގައި އިސްތިޤުލާލުވުން) އަދި "އިސްތިޤްލާލު ބިލްޤަޟާއި" (ފަނޑިޔާރުކަމުގައި އިސްތިޤުލާލުވުން) ފަދަ މަފްހޫމްތައް ޢަރަބި ބަހުގައި ހުރެއެވެ. މި ލިޔުމުގައި ބަލާލާނީ ސިޔާސީ ގޮތުން އިސްތިޤުލާލުކަން ޤައުމަކަށް ލިބިފައި އޮތުމުގެ މައްޗަށެވެ.

ދިވެހިން ވާހަކަ ދައްކާއިރު މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތާ މި ދެ ލަފުޒާއެކު ވަރަށް ގިނަ ހާލަތްތަކުގައި "އިސްތިޤުލާލު" މި ލަފުޒު ބޭނުންކުރެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިހާތަނަށް މި ލަފުޒު ދިވެހި ބަސްފޮތުގައި (ދިވެހި ރަދީފުގައި) ހިމަނާފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތުގެ މާނަ ބަސްފޮތުން ފެނެއެވެ. ދިވެހި ބަސްފޮތުގައި މިނިވަންކަމުގައި ތިން މާނައެއް އޮވެއެވެ. އެއީ އަޅުވެތިކަމެއް ނެތްކަމާއި އަމިއްލަކަމާއި މިނިވަން މި ތިން މާނައެވެ. މިނިވަން މި ލަފުޒުގެ މާނަތަކުގެ ތެރޭގައި އަޅުވެތިކަމެއްނެތް، ހުހަށްހުރި، ބަންދެންނެތް، ޤާނޫނީ އަދި ސިޔާސީ ޙައްޤުތައް ލިބިގެންވާ، މުޢާމަލާތު ކުރުމުގައި އެއްވެސް ހުރަހެއްނެތް މި ލަފުޒުތައް ހިމެނެއެވެ.

ސިޔާދަތުގެ ފަސް މާނައެއް ދިވެހި ބަސްފޮތުގައި އޮވެއެވެ. އެއީ މާތްކަމާއި، ވެރިކަމާއި، ރަސްކަމާއި، ސަރުކާރާއި، ޤައުމެއްގެ މިނިވަންކަމެވެ. ދިވެހި ބަސްފޮތުގައިވާ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތުގެ މާނަތަކަށް ފުންކޮށް ވިސްނައިފިނަމަ އިސްތިޤުލާލުގެ މާނަ އެ ދެ ލަފުޒުން ދޭހަ ވެސް ވެއެވެ. އަދި ދެ ލަފުޒުގެ މާނަތަކުން ވަރަށް ބޮޑު "ތިމާގެ" ކަމެއް ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. އިނގިރޭސި ބަހަށް ބަލާއިރު ދިވެހި ބަހުގައި ބޭނުންކުރާ މިނިވަންކަމާއި އިސްތިޤުލާލަށް ބޭނުންކުރެވޭ ލަފުޒަކީ އިންޑިޕެންޑެންސް (Independence) އެވެ. ސިޔާދަތަކީ ސޮވެރެންޓީ (Sovereignty)އެވެ.  

"މިނިވަންކަން"، "ސިޔާދަތު" އަދި "އިސްތިޤުލާލު" މި ތިން ލަފުޒު ދިވެހީން ވާހަކަދައްކާއިރު ބޭނުންކުރާތީ މިއީ ދިވެހި ބަހުގައި ވަކިވަކި މާނަތަކެއްގައި ބޭނުންކުރާ ލަފުޒުތަކެއް ކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވިދާނެއެވެ. އެއީ މާނައިގެ ގޮތުން ކިތަންމެ އެއްގޮތްކަމެއް ހުއްޓަސް މެއެވެ. އިސްތިޤުލާލުގެ މާނައަކީ ކޮބައިތޯ ސުވާލު ކުރެވިއްޖެނަމަ އޭގެ އަވަސް ޖަވާބަކަށް ވާނީ އެއީ މިނިވަންކަން ކަމުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިނިވަންކަން ކަށަވަރުވެ ފުރިހަމަ ވަނީ އިސްތިޤުލާލު އޮވެގެންކަން ވިސްނައިގަތުމުން މިނިވަންކަމާއި އިސްތިޤުލާލުން ފަރަގެއް ފާހަގަ ވެއެވެ. އިސްތިޤުލާލެއް ނެތް ޤައުމެއްގައި ޙަޤީޤީ މިނިވަންކަމެއް ނޯންނާނެއެވެ. ސިޔާދަތީ ބާރު ނެތް ޤައުމެއްގައި ވެސް ޙަޤީޤީ މިނިވަންކަން ނޯންނަ ފަދައިންނެވެ.

ޤައުމެއްނެތި ދައުލަތެއް ނޯންނާނެއެވެ. ސިޔާދަތަކީ ދައުލަތުގެ ހުންނަންޖެހޭ އަސާސީ ސިފައެކެވެ. ސިޔާދަތު ގެއްލިއްޖެނަމަ ދައުލަތެއްގެ ސިފަ ގެއްލިދާނެއެވެ. ހަމަ މިފަދައިން އިސްތިޤުލާލު ގެއްލިއްޖެނަމަ ޤައުމެއް އަދި އެ ދައުލަތެއްގެ ސިފަތަކަށް ވެސް އުނިކަން ނުވަތަ ގެއްލުން ލިބިދާނެއެވެ. އެ ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުންނަށް އެ ޤައުމެއްގެ ސަރަޙައްދަށް ބާރު ނުހިނގުމަށް އެހެން ބަޔަކު ހުރަސްއަޅާނަމަ އެއީ އެ ބައެއްގެ އިސްތިޤުލާލު ނެތީއެވެ. ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުންނަށް އިޙްތިރާމު ނުކޮށް ބޭރުގެ ފަރާތަކުން އެބަޔަކު ބޭނުންވާހާ ގޮތަކަށް އެ ސަރަޙައްދެއްގައި ޢަމަލުކުރާނަމަ އެއީ ވެސް އިސްތިޤުލާލު ނެތީއެވެ. އެ ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުން އެދޭގޮތަށް އެ ޤައުމެއްގައި އެ ރައްޔިތަކަށް މިނިވަންކަމާއެކު ބަސްބުނެ ޢަމަލުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ނެތްނަމަ، އެ ޤައުމެއްގެ ރައްޔިތުންގެ އިސްތިޤުލާލަށް އެވަނީ އުނިކަން ލިބިފައެވެ. ނުވަތަ ގެއްލިފައެވެ. ބޭރުގެ ނުފޫޒެއްނެތި ގޮތް ނިންމުމުގެ ބާރު އޮތުމަކީ އިސްތިޤުލާލު އޮތުމެވެ. އެ ބާރު ތަންފީޒުކުރުމުގެ ބާރު އޮތުމަކީ ސިޔާދަތީ ބާރު އޮތުމެވެ. ސިޔާދަތަކީ ދައުލަތަށް ޚާއްޞަ ސިފައެކެވެ. އިސްތިޤުލާލަކީ ދައުލަތުގެ އިތުރުން ފަރުދުންނަށް ވެސް ނިސްބަތްކުރެވޭ ޚާއްޞަ ސިފައެކެވެ. 

މިނިވަންކަން ނެތް ނަމަ އިސްތިޤުލާލެއް އަދި ސިޔާދަތެއް ވެސް ނޯންނާނެއެވެ. މިނިވަންކަމަށްވުރެ ކުރިން ގެއްލިގެން ދާނީ އެބައެއްގެ ސިޔާދަތާއި އިސްތިޤުލާލެވެ. މި ޒަމާނަކީ އެއް ޤައުމުން އަނެއް ޤައުމު އަޅުވެތިކޮށް ހިފައި ހަދާ ޒަމާނެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ފެންނަނީ ފިކުރީގޮތުންނާއި ސިޔާސީގޮތުންނާއި އިޤްތިޞާދީގޮތުންނާއި ސަލާމަތީގޮތުން ބަރޯސާވާން މަޖުބޫރުކުރާ ތަނެވެ. އެ އަޅުވެތި ހާލަތަށް ނުދިއުމަށް ޓަކައި ޤައުމުގެ އިސްތިޤުލާލު ދަމަހައްޓަން ޖެހެއެވެ. ޤައުމުގެ މަޞްލަޙަތުތައް ހިމާޔަތްކުރަން ޖެހެއެވެ.

ބަސްތޫރަ އާއި އައު ލަފުޒު އުފެއްދުން

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

ބަސްތޫރައަކީ ދިވެހި ބަހަށް އަލަށް ތަޢާރަފުކުރެވޭ ދިވެހި ލަފުޒުތައް އާންމުކުރުމަށް ދިވެހިބަހުގެ އެކަޑަމީން ބޭނުންކުރާ ތޫރައަށް ދީފައިވާ ނަމެވެ. ތޫރައަކީ އިނގިރޭސިބަހުގެ "ބުލެޓިން" މި ލަފުޒުގެ ދިވެހި ލަފުޒެވެ. ބަސްތޫރައިން އާންމުކޮށް ފެންނަނީ ބޭރު ބަސްބަހުގެ ލަފުޒުތަކަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ދިވެހި ލަފުޒުތަކެވެ. ބަސްތޫރައާއެކު އައު ދިވެހި ލަފުޒުތައް ތަޢާރަފުވާން ފެށުމާއެކު ބައެއް ފަރާތްތަކުން ސުވާލު ކުރަމުން ގެންދެއެވެ. މިވެނި އެވެނި ލަފުޒެއް އުފެދިގެން މިއައީ ކިހިނެއްހެއްޔެވެ؟

ކެޕްޓަން ފިއްލަދޫ ޙުސައިން މަނިކުގެ ސިފައިންގެ ޚިދުމަތް

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

ކެޕްޓަން ޙުސައިން މުޙައްމަދު (ފިއްލަދޫ ޙުސައިން މަނިކު) އަކީ ސިފައިންގޭގައި ދެ ފަހަރެއްގެ މަތިން 34 އަހަރެއްހާ ދުވަހު އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރައްވާފައިވާ އިޚްލާޞްތެރި ޚިދުމަތްތެރިއެކެވެ. ވެރިން އެންގެވި ކޮންމެ ކަމެއް އަދި ކުރެއްވި ކޮންމެ ޢަމުރެއް ފަސްޖެހިވަޑައި ނުގެން ތަންފީޒު ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ޖެހިލުންކުޑަކަމާއި ކެރުމާއި ހިތްވަރުގަދަ ކަމުގެ ނަމޫނާއެކެވެ. ކެޕްޓަން ފިއްލަދޫ ޙުސައިން މަނިކަކީ އިސްވެރިންގެ އޯޑަރާ އެއްގޮތަށް ޢަޒުމާއެކު ކަންކަމާ ކުރިމަތިލައްވައި، ކާމިޔާބު ކުރެއްވި ހިތްވަރުގަދަ ނަމޫނާ ޝަޚްސިއްޔަތެކެވެ. އޭނާ ސިފައިންގެ ޚިދުމަތުގައި ހޭދަކުރެއްވި ދުވަސްވަރު ސިފައިން ކުރި ކޮންމެ ބޮޑު ކަމެއްގައި ވަރަށް ހަރަކާތްތެރި ދައުރެއް އަދާކުރެއްވިއެވެ. ކެޕްޓަން ފިއްލަދޫ ޙުސައިން މަނިކު ސިފައިންގޭގައި ހޭދަކުރެއްވި ދިގު މުއްދަތުގައި އެންމެ އަގުހުރި އަދި އެންމެ ޚާއްޞަ ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރައްވާފައިވަނީ ކަނޑުމަތީގައެވެ. އެންމެ އާދައިގެ ސިފައިންގެ މީހެއްގެ ވަޒީފާއިން ފެށި ޤައުމީ ޚިދުމަތް ނިންމާލެއްވީ ކޯސްޓްގާޑުގެ ކެޕްޓަނެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނަވައި ސިފައިންގެ އޮފިސަރެއްގެ ގޮތުގައި ކެޕްޓަން ރޭންކުގައެވެ.