ޢާޝޫރާ ދުވަސް

ޢާޝޫރާ ދުވަސް

ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ، މޫސާ ޢަލައިހިއްސަލާމް، ފިރްޢައުނުގެ ނުބައިކަމުން މާތްﷲ ސަލާމަތްކޮށްދެއްވި ދުވަހެވެ. ބަނީ އިސްރާއީލު މީހުންނާއެކުގައި މޫސާގެފާނު ކަނޑުގެ އައްސޭރިއަށް ނުކުމެވަޑައިގެންހިނދު، ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ މޫސާގެފާނަށްދެއްވި އެންމެ މަތިވެރި އެއް މުޢުޖިޒާތް ދެއްކެވިއެވެ. އެއީ އެކަލޭގެފާނުގެ ޢަޞާކޮޅުން ޖެއްސެވުމުން ކަނޑު ދެފަޅިވެ، މޫސާގެފާނާއި ބަނީ އިސްރާއީލުން ކަނޑު ހުރަސްކުރުމަށް މަގެއް ހެދުނެވެ. މޫސާގެފާނާއި ބަނީ އިސްރާއީލުން ކަނޑު ހުރަސްކުރުމުން، ދެފަރާތަށް ކެހިފައިވާ މަގުގެ ފެންގަނޑު ފެތުރި ފިރުޢައުނާއި އޭނާގެ ލަޝްކަރު ކަނޑުވެ ޣަރަޤުވެގެން ދިޔައެވެ. ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ މުޙައްރަމް މަހުގެ 10 ވަނަ ދުވަހެވެ. މިދުވަސް މިއަހަރު ދިމާވަނީ މިހިނގާ ޑިސެމްބަރ 16 ވަނަ ދުވަހާއެވެ.

ކީރިތި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމް މަދީނާއަށް ހިޖުރައަށް ވަޑައިގެންނެވިއިރު ޔަހޫދީން މޫސާގެފާނު ފިރުޢައުނުގެ ކިބައިން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވި ދުވަސް ފާހަގަކޮށް އެކަމަށް ޝުކުރުވެރިވުމުގެ ގޮތުން ރޯދަ ހިފަމުން ދިޔައެވެ. މޫސާގެފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި ކާމިޔާބީއަށްޓަކައި އުފާފާޅުކުރުން އެންމެ އައުލާވެގެންވަނީ މާތް ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ޞައްލަ ﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަ ކަމުގައި ދެކެވަޑައިގެން ސަލާމާއި ޞަލަވާތްލެއްވި އިތުރު އެކަލޭގެފާނު އެދުވަހުގައި ރޯދަ ހިއްޕެވިއެވެ. އަދި ޔަހޫދީންނާ ޚިލާފުވުމުގެ ގޮތުން އެދުވަހުގެ ކުރީން އެއްދުވަސް ނުވަތަ ފަހުން އެއްދުވަހު ރޯދަ ހިފުމަށް އިރުޝާދު ދެއްވެވިއެވެ.

ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި އެންމެ ގިނަ ވާހަކަތައް ވާރިދުވެފައިވާ، އަދި އެންމެ ގިނަ ފަހަރު ނަންފުޅު ޒިކުރުވެވިފައިވާ ރަސޫލުބޭކަލަކީ، މޫސާޢަލައިހިއްސަލާމްއެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުފަންވެވަޑައިގަތީ، މިޞްރުގެ ބިމަށެވެ. އޭރު މިޞްރުގައި ރަސްކަންކުރަމުން ދިޔަ ފިރްޢައުނަކީ އަމިއްލައަށް ކަލަކުކަމަށް ދަޢުވާކޮށް، އަނިޔާވެރި ވެރިކަމެއް ހިންގަމުންދިޔަ ނުބައިނުލަފާ ޚުދުމުޚްތާރު މީހެކެވެ. މޫސާގެފާނު އޭނާއަށް ދީނަށް ގޮވާލެއްވިއެވެ.

ހައްދު ފަހަނައަޅާފައިވާ ނުބައި ޢަމަލުތައް ހުއްޓާލާ، ހެޔޮމަގަށް ރުޖޫޢަވޭތޯ، އެތައް މުޢުޖިޒާތެއް މާތްﷲ ފިރްޢައުނަށް ދެއްކެވިއެވެ. އޭގެތެރޭގައި މުދާތަކާއެކު ޤާރޫން ގަންބަވައިގަތުމާއި، އެކިޒާތުގެ ތޫފާންތަކާއި، ތަދުމަޑުކަމާ، ސާފުބޯފެން ލެޔަށް ބަދަލުކުރެއްވުމާއި، ގޮށްފުޅަނތްގާއި ބޮކުގެ ބައިގަނޑުތައް ފޮނުއްވައި ފިރްޢައުނު ނިކަމެތިކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ. މިއިން އެއްވެސްކަމަކުން ޢިބްރަތްލިބިނުގަނެ، ފިރްޢައުނަކީ ކަލާނގެކަމުގައި ބުނެ، މޫސާގެފާނު ޤަތުލުކުޅައުމަށް އޭނާގެ ސިފައިންނާއިއެކު ނުކުތުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ، ފިރްޢައުނު ޣަރަޤުވެ ނެތިދިއުމެވެ. ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ އެއީއެވެ.

ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ އިސްލާމީ ތާރީޚްގައި ވަރަށް ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެއްވެސް ހިގާފައިވާ ދުވަހެކެވެ. އެއީ ކީރިތި ރަސޫލާ ޞައްލަﷲ ޢަލައިހި ވަސައްލަމަގެ ކާފަދަރިކަލުން، ޙުސައިންގެފާނު ޝަހީދުކޮށްލި ދުވަހެވެ. މި ހާދިސާ ހިނގާފައިވަނީ މުސްލިމުންގެ މެދުގައި ހިނގި ފިތުނަތަކަކާއި ލޭ އޮހޮރުވުންތަކެއްގެ ތެރޭގައެވެ. އެ ހާދިސާ ހިނގީ ހިޖުރައިން 61 ވަނަ އަހަރު މުޙައްރަމް މަހުގެ 10 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އެއީ މީލާދީން 680 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރުމަހުގެ 2 ވަނަ ދުވަހެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މާމަ (ފާޠިމަތު މޫސާ)

އަޅުގަނޑުގެ މާމަ (ފާޠިމަތު މޫސާ)

އަޅުގަނޑުގެ މައިފުށުގެ މާމަގެ ނަމަކީ ފާޠިމަތު މޫސާއެވެ. އެއީ ކަތީބު މޫސަބޭގެ ފާތުމައެވެ. މާމަގެ ގެއަކީ ނ. މަނަދޫ ބޮޑުކާށިގެއެވެ. އެގޭގެ ނަން ފަހުން ބަދަލުވީ ކުދިލުނބޯމާގެއަށެވެ. އެގެހުރިތަން މިހާރު އެއީ ހުސްބިމެކެވެ. އެގެއަކީ މާމަ އަޅުގަނޑުގެ ކާފައާ ކައިވެނި ކުރެއްވުމުގެ ކުރިން ކައިވެނި ކުރައްވައިގެން އުޅުއްވި ބޮޑުކާށި ޙަސަން މަނިކުގެ ގެއެކެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު އުފަންވީ ގެވެސްމެއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މައިފުށުގެ ކާފަ އިބްރާހިމް ޙަސަން ( ކެޔޮޅު އިބްރަބޭ ) މާމައާ ކައިވެނި ކުރެއްވީ މާމަގެ ކުޑަކުޑަ ޔަތީމު ތިން ފިރިހެން ކުދިންނާއެކު ވަރަށް ދަތި ހާލުގައި އުޅެނިކޮށެވެ. މިތިން ކުދިންނަކީ ދޮންބެ ( އަލްމަރުޙޫމް ޙުސައިން ޙަސަންމަނިކު ) ، ތުއްތުބޭ ، އަބޫބެ ( އަބޫބަކުރު ޙަސަންމަނިކު ) ކުޑަބެ ( އިބްރާހީމް ޙަސަންމަނިކު) މާމައާއި ކާފަގެ މަސައްކަތުން ކާމިޔާބު ދިރިއުޅުމެއް އުޅެވޭތޯ މަސައްކަތްފެށިއެވެ. އޭރު ކާފައަކީވެސް އެހެން ކައިވެންޏެއް ކުރެއްވުމަށްފަހު ދަރިއަކު ލިބިފައިވާ މީހެކެވެ. އެ ދަރިއަކީ ޔޫސުންބެ ( ޔޫސުފް އިބްރާހީމް ) އެވެ.

މާމައާއި ކާފައަށް ހަތަރު ކުދިން ލިބުނެވެ. އެއީ 2 ފިރިހެން ކުދިންނާއި 1 އަންހެން ކުއްޖެއެކެވެ. އެއީ ޙަސަންބެ ( ޙަސަން އިބްރާހީމް / ނޫވިލް ) ދުއްލޯބެ ( ޢަބްދުﷲ އިބްރާހީމް ) އަދި އަޅުގަނޑުގެ މަންމަ ޒުލޭޚާ އިބްރާހީމް އެވެ. އެންމެ ދޮށީ ޙަސަންބެއެވެ. ދެން އަޅުގަނޑުގެ މަންމައެވެ. އެންމެ ހަގީ ދުއްލޯބެއެވެ.

ދުނިޔޭގެ ތަދުމަޑު ދުވަސްތަކުގައި ރާއްޖެ ކާޑަށްޖެހި މަނަދޫގައި ތަދުމަޑުކަން އިންތިހާއަށް ގޮސްފައިވީ ދުވަސްތަކުގައިވެސް އަޅުގަނޑުގެ މާމަ އާއި ކާފަ އުޅެމުންއައީ ކެއްތެރި ހިތްވަރުގަދަ ދިރިއުޅުމެކެވެ. މާމަގެ ހަޔާތުގައި ކުރިމަތިވި އެންމެ ހިތްދަތި ދެ ހާދިސާއަކީ މާމަގެ ދެދަރިން ކަމަށްވާ ތުއްތުބެ އާއި އަބޫބެ ދެ މައްސަލައެއްގައި އަރުވާލުމެވެ. އަބޫބެ އަރުވާލީ ތަދުމަޑުކަން އިންތިހާއަށް ގޮސްފައިއޮތް ދުވަސްވަރު ކާޑުގޭގެ ބަޑަހަގެއިން ވައްކަންކުރިކަމުގެ ތުހުމަތުގައެވެ. ތުއްތުބޭ އަރުވާލީ ކުޑިގޭ ޢަބްދުއްލަތީފް މަނަދޫގައި އަތޮޅުވެރިކަން ކުރެއްވި ދުވަސްވަރު އުފެދުނު ފިތުނަގަނޑުގެތެރޭގައެވެ. ތުއްތުބޭ އަރުވާރީ ވ. ތިނަދޫއަށެވެ. އެރަށުން މީހަކާ އިދެގެން ތުއްތުބޭ އެރަށުގައި ވަޒަންވެރިވިއެވެ. އަބޫބެ އަރުވާލީ ހއ. ކެލައަށެވެ. މާގިނަ ދުވަހެއްނުވެ އަބޫބެ މިނިވަންވެގެން އައެވެ. މާމަގެ ދަރިއެއްގެ ބޮލުގައި ވައްކަމުގެ ތުހުމަތު އަޅުވާ އަރުވާލިޔަސް އެއީ މާމަ ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި ނުކުރާ ކުށަކަށް ދެވުނު އަދަބެކެވެ.

މާމައަކީ ވަރަށް ދީންވެރި އަންހެނެކެވެ. ނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކުރެއްވުމަށް އިސްކަން ދެއްވާ ކޮންމެ ނަމާދަކަށްވެސް މިސްކިތަށް ދިއުމަކީ މާމަގެ އާދައެކެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އެންމެ ކުޑައިރުއްސުރެވެސް ނަމާދު ކުރުމަށް ވާހަކަ ދައްކާ ނަސޭހަތްތެރިވެއެވެ. އަޅުގަނޑު ވަރަށް ކުޑައިރު ބައްޕަގެ އާގެއަށް ( މާލްރޯޑް ) އަށް ބަދަލުވެއްޖައީމެވެ. ގެއަށް ބަދަލުވެފައިވެސް ވަރަށް ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން "މާމަގެ ކުއްޖެއްގެ" ގޮތުގައި މާމަގެ ކައިރީގައި އަޅުގަނޑު އުޅުނީމެވެ. އަތޮޅު އިސްޓޯރަށް މާމައާއެކު އެއްޗެތި ގަންނަން ގޮސްފައި ގެއަށްނުވަދެ ގޭގެ ދޮރުމަތިން ދާންހަނދާންވެއެވެ. އޭރު އަޅުގަނޑު ހުންނަނީ މާމަގެ ލިބާހުގެ ފަސްބައިގައި ހިފައިގެންނެވެ.

މާލްރޯޑަށް ބަދަލުވި ފަހުންވެސް ބަސްނާހާ ހެދުމުން މަންމަ އެއްޗެތި ކިޔާތީ އަޅުގަނޑު މާމަގެ ގެއަށްދަމެވެ. އެގޮތަށް ދިއުމުން އެރެއަކު މާމަގެ ކައިރީގައި ނިންދަވާފައި އަނެއްދުވަހު ގޮވައިގެން ގެއަށް ގެންނާނެއެވެ. މާމަ އަޅުގަނޑުދެކެ ވަރަށް ލޯބިވާކަން އަބަދުވެސް އެނގެއެވެ.

މާމަގެ އޯގާތެރިކަމުގެ ވާހަކަ ލިޔަންވެއްޖެނަމަ ލިޔެ ކޮޅަކުން ނުލާނެއެވެ. އެކަމަކު އެއް ވާހަކައެއް ލިޔެލާނަމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އުމުރުން ދިހަވަރަކަށް އަހަރުވީއިރު މަންމަ އާއި ބައްޕަ އުޅެމުން އައީ މާލޭގައެވެ. އޭރު ބައްޕައާއި މަންމަ ކައިރީގައި ހުރީ ދޮންބެ ( މުޙައްމަދު ސަޢީދު ) އާއި މުބާރިކު ކޮއްކޮ ( ޢަބްދުއްރަޙްމާން މުބާރިކް ) އެވެ. އޭރު މުބާރިކަކީ ތުއްތު ކުއްޖެކެވެ. އެދުވަސްވަރު މާމަ އާއިއެކު އަޅުގަނޑާއި އަޅުގަނޑު ކޮއްކޮ ޢަލީ ( އައްޝައިޚް ޢަލީ ޒާހިރު ) ދިރިއުޅެމުން އައީ މަނަދޫގައި މާމަކައިރީގައި މާލްރޯޑްގައެވެ. އެދުވަސްވަރު ވަރަށް ދަތި ދުވަސްތަކާ ދިމާވެއެވެ. މާމައަކީ ދުފާ މީހެކެވެ. އެކަމަކު ދުފާލާނެ ފޯއްކޮޅެއް ގަންނަންވެސް ނުލިބެއެވެ. ސައިކައްކާނެ ސައިފަތެއް ނުލިބެއެވެ. ދިޔަލު ދޯނީގައި މޫސުން ގޯސްވެ މާލެއާއި ދެމެދު ދަތުރުނުކުރެވި ދުވަސްތައް ދިގުވެގެން ދިއުމުން ރަށް އޮންނަނީ "ބަނޑަށް" ޖެހިފައެވެ. ފަތިހު ފަތިސްނަމާދު ކޮށްގެން ހެނދުނު މާމަ އަތިރިއަށްދާއިރު އަޅުގަނޑުމެން ގެންދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ތިބެނީ އައްޔަބޭގެއާ ދިމާލުގައި ހުންނަ ފިލިގަހާ ދިމާލުގައެވެ. މާމަ އަތިރިން އަންނަންވާއިރަށް އަޅުގަނޑު ގޮބޮޅި ހޮވަމެވެ. ފޯއް ނުލިބުމުން މާމަ ދުފަން ބޭނުންކުރަނީ ގޮބޮޅީގެ ވިންނަފަތާއި ކުރެދި ތޮއްޓެވެ. ސައިކައްކާއިރު ސައިގައި ކުލަ ޖައްސަން އަޅަނީ ޖަބްރޯލް ފަތެވެ. ހަނޑުކޮޅު މަދުވުމުން ބަނބުކެޔޮ އަޅައިގެން ބަބުކެޔޮބަތް ކައްކައެވެ. އެގޮތަށް އުޅެމުންދިޔައިރު މާމަ އަބަދުވެސް ކައިހަދާނީ އަޅުގަނޑުމެން ދެބެން ކޭމައެވެ.

މާމައަކީ ދީނީ ކަންތައްތަކަށް ވަރަށް ބޮޑު އަހުމިއްޔަތުކަމެއް ދެއްވި ބޭކަނބަލެކެވެ. އެއީ ދަރިން ތަރުބިއްޔަތު ކުރެއްވުމުގައި ކާމިޔާބު މަންމައެކެވެ. ކާމިޔާބު މާމައެއްވެސްމެއެވެ. މާމަގެ ދަރިންގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ ކުއްޖަކީވެސް ދީނީގޮތުން ތަންދޮރުދަންނަ މީހެކެވެ. ދިރިއުޅުމަށް ތަފާތު ގިނަ މަސައްކަތް ކުރަން ދަންނަ މީހެކެވެ. ހީވާގި މަސައްކަތްތެރި މުރާލި މީހުންނެވެ. މާމަގެ ފިރިހެން ދަރިންގެ ތެރެއިން އެ ޒަމާނުގައި ކުރަންޖެހުނު ކޮންމެ މަސައްކަތެއްވެސް ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ކުރަން އެނގެއެވެ. ރާއްޖޭގައި އެންމެ މޮޅަށް ޤައުމީ ދިދަ ފެހުމަށް މަޝްހޫރުވެގެންދިޔަ ދިދަފަހާ ދޮންބެއަކީ މާމަގެ ދޮށީ ފިރިހެން ދަރިފުޅެވެ. އަބޫބެއަކީ ލޮއިވިރުވާ ކަބީލާ އަޅާ، ތިލޭރުކަންކުރި މީހެކެވެ. ތުއްތުބެއަކީ ރޭނުމުގެ މަސައްކަތަށް ވަރަށް ކުޅަދާނަ މީހެކެވެ. ކުޑަބެއަކީ ކަނޑުދަތުރުފަތުރުކުރި މީހެކެވެ. ޖެހުނު ކޮންމެ މަސައްކަތެއް ކުރި މީހެކެވެ. ޙަސަންބެއަކީ މަނަދޫގެ ކުޑަކަތީބުކަމާއި މަނަދޫ އޮފީހުގެ ކާތިބުކަންކޮށްފައިވާ މީހެކެވެ. މޮޅު ވާހަކަ ދެއްކުންތެރިއެކެވެ. ދުއްލޯބެއަކީ އިލެކްޓްރިކް އަދި އިލެކްޓްރޯނިކްސް މަސައްކަތް ކުރާ މީހެކެވެ. ދޮންނަ މެޝިނުގެ މޯޓަރ ބޭނުންކޮށްގެން ކަރަންޓް ހުނިގޮޑި އުފެއްދިއެވެ. ޕަމްޕް ބޭނުންކޮށްގެން ކުދި ބޮއްކުރަލުގައި އިންޖީނު އެޅިއެވެ. އިންޖީނުގެ ބުރަފަތި އަމިއްލައަށް ވިރުވާ އެޅިއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މަންމައަކީ އާއިލާގައި ހުރި ހަމައެކަނި އަންހެން ކުއްޖާއެވެ. އެހެންކަމުން ދިރިއުޅުމަށް އަންހެނުންކުރާ ވަރަށް ގިނަ ކަންތައްތައް މަންމަ ދަނެއެވެ. އަތުން ބާލީހު އުރަބައި ފަހާ މާޖަހާ ތައްޔާރުކުރިއެވެ. ފަންވިދެ ރޯނުވަށައެވެ. ދަރުއުނދުނުން ކެއްކި އިރު ވަރަށް ރީތިކޮށް އަޅިން އުދުން ހަދައެވެ. ކުކުޅު ގެންގުޅޭ ދަނޑުވެރިކަން ކުރިއެވެ. މަންމައަކީ ވަރަށް މުރާލި މީހެކެވެ. ދަރުހޮވާ މަސްކައްކާ ހެދިއެވެ. މާމަގެ ދަރިންގެ ތެރެއިން ބައެއް ދަރިން ޚާއްޞަ ގޮތަކަށް ބައެއް ދާއިރާތަކުން ފާހަގަކުރިއަސް ކޮންމެ ދަރިއަކީވެސް އެތައް މަސައްކަތްތަކެއް ކުރަންދަންނަ ކެރޭ ހީވާގި ދަރިއެކެވެ.

މާމަގެ ދުރު ހަނދާންތަކަށް ބަލާއިރު އެއް ހަނދާނަކީ ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ސުކައުޓް ޖަމްބޮރީގައި ބައިވެރިވުމަށް އަޅުގަނޑު މާލެދިޔަ ދަތުރުގެ ހަނދާނެވެ. އަޅުގަނޑު ހުރީ ދޮންބެގެ ގޭގައި މ. ފްލޮރަންސް ގައެވެ. އޭރު މާމައުޅެނީ މާލޭގައެވެ. މާމަގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި އޭރު ތިބިއިރު ދާންޖެހޭ ތަންތަނަށް ފޮނުވައިދިނުމާއި ފަތިހު ގޮވާ ހޭލެއްވުމާއި ގަޑިން ގަޑިއަށް ކާންދީ ހެދުމުގައި މާމަ އެއުޅުނުގޮތް ދުވަހަކުވެސް ހަނދާނެއް ނުނެތޭނެއެވެ.

މާމަގެ ދަރިންގެ އިތުރުން މާމަ ދަރިއަކުވެސް މާމަ ބަލާބޮޑުކުރިއެވެ. އެއީ ދޮންބެގެ ޝަހިއްތަ ( ޝަހީދާ ޙުސައިން މަނިކު ) އެވެ. ދޮންބެ މާލެއިން ކުރެއްވި ކައިވެންޏެއް ރޫޅުނުއިރު ޝަހިއްތަވަނީ ލިބިފައެވެ. ވަރަށް ތުއްތުއިރުއްސުރެ ޝަހިއްތަ ބެލީ މާމަ އާއި އަޅުގަނޑުގެ މަންމައެވެ. އެހެންކަމުން ޝަހިއްތަގެ ހިތުގައި މާމަ އާއި އަޅުގަނޑުގެ މަންމަގެ މައްޗަށް އަބަދުވެސް ވަރަށް ޚާއްޞަ ލޯތްބަކާއި ޤަދަރެއް އޮންނަތަން އަޅުގަނޑަށް ފެނެއެވެ.

މާމަ އާއި ކާފައަކީ އެކުގައި ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ދިރިއުޅުމުގައި ހޭދަކުރި ހިތްވަރުގަދަ ދެ ފަހުލަވާނުންނަށްވިޔަސް ޤުދުރަތުން ނިޔާކުރީ ދެމަފިރިން ވަކިވުމަށެވެ. ދަރިންގެ ލޯތަކުން ލޭކަރުނަ ހިލުވާލާފައި މާމަ އާއި ކާފަ ވަކިވެއްޖެއެވެ. އޭރު އެދެމަފިރިން އުޅުނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ގޭގައެވެ. ކާފަ އާއި މާމަ ވަކިވުމުން މާމަ ދިޔައީ މާލެއަށެވެ. ކާފަ އެހުރީއެވެ. އޭގެފަހުން ކާފަ އެހެން ކައިވެންޏެއް ކުރިއެވެ. އެއީ މަނަދޫ ބަހާރުގޭ އައިސާމަނިކެ ދައިތަ ( މަނިކެދައިތަ) އާ ކާފަކުރި ކައިވެންޏެކެވެ. ކާފަގެ މަރުދުވަހަށް އެކައިވެނި ދެމިއޮތެވެ. މާމަ އެހެން ކައިވެންޏެއް ނުކުރެއެވެ.

މާމައާއި ކާފަ ވަކިވާންޖެހުނު މައްސަލައަކީ ބެލެވޭގޮތުގައި އެކަމުގައި ކޮންމެވެސް ވަރެއްގެ ފިތުނަވެރިކަމެއް ހިމެނޭ ކަމެކެވެ. ކާފައާމެދު މާމަގެ ހިތުގައި އޮތް އިތުބާރު ގެއްލި ޝަކުވާ ޒުވާބަށް ބަދަލުވެ އެންމެފަހުން ކައިވެނި ރޫޅިގެން ދިއުމުން ގޮތްދޫނުކުރުމުގެ ގޮތުން ކާފަ އައިސާ މަނިކެ ދައިތައާ ކައިވެނިކުރީކަމަށް ބެލެވެއެވެ.

ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރުގައި އަޅުގަނޑު

ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރުގައި އަޅުގަނޑު

ފޮތްތަކާއި ލިލިޔުންތަކުން ކިތަންމެވަރަށް ކިޔަސް އަދި ވީޑިއޯތަކާއި ފޮޓޯތަކުން ކިތަންމެ ވަރަކަށް ބެއްޔަސް އުތީމުގަނޑުވަރަށް ޒިއާރަތްކުރުމުން އެލިބުނު ހިތްހަމަޖެހުމާއި އުފަލެއް ނުލިބެއެވެ.

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަޅުގަނޑު އެތަނަކަށް ޒިއާރަތް ކުރުމަށް އެންމެ ބޭނުންވެފައިވާ އެއްތަނަކީ ހއ. އުތީމުގައި ހުންނަ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރެވެ. އެންމެ ކުޑައިރުއްސުރެވެސް ކުރަމުންއައި އެއުންމީދު ހާސިލުވީ އަޅުގަނޑުގެ އުމުރުން 37 އަހަރު ފާއިތުވިފަހުންނެވެ. 2011 ޖެނުއަރީ 30 ވަނަ ދުވަހަކީ އަޅުގަނޑަށް ފުރަތަމަ އުތީމަށް ދެވުނު ދުވަހެވެ. އުޑުމަތި ސާފު އަވިގަދަ ދުވަހެކެވެ. އުތީމުގެ އަތިރިމަތީގެ ހިމުން ދޮންވެލިގަނޑުގައި ފައިތިލަ ޖެހުމާއެކު ފުރަތަމަވެސް މިސްރާބު ޖެހީ އުތީމު ގަނޑުވަރާ ދިމާލަށެވެ.

އުތީމު ކާނިގަސް

ގަނޑުވަރަށް ދިއުމަށް ދިޔަ މަގުމަތީގައި ބޮޑު ކާނިގަހެއް ހުއްޓެވެ. މިއީ އެގަހަކުން ދަރު ޖައްސައިގެން ކައްކާ ބަތްތަވާ ދުންގަނެކަމަށް ކިޔާ އުތީމުގެ މަޝްހޫރު ކާނިގަހެވެ. މިގަސްކައިރީގައި ބަހައްޓާފައިހުރި ބޯޑުގައި ވާގޮތުން މިގަހަކީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ޒުވާން ދުވަސްވަރު ފޭރާން ވިޔުއްވުމަށް ހަރުޖެއްސެވި އެއްކަޑަ ރޯވެގެން ހެދިފައިވާ ގަހެއްކަމަށް ބުނެވެއެވެ. އެހެންކަމުން މިގަހުގެ އުމުރުން މިހާރު 471 އަހަރުވަރު ވެދާނެއެވެ.

ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ހަނދާނީ މަރުކަޒު

ކާނިގަސް ފަސްދިންއިރު ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރު އެހެރީ ފެންނާށެވެ. ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރަށް ވަނުމަށްޓަކައި ޓިކެޓް ގަންނަންޖެހެނީ ކައިރީގައި ހުންނަ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ހަނދާނީމަރުކަޒުންނެވެ. އެތަނުގައި ތާރީޚީ ލައިބްރަރީއެއް ހުއްޓެވެ. އެލައިބްރަރީގައި އާސާރީ ބައެއް ސާމާނުވެސް ބަހައްޓާފައިހުއްޓެވެ. ޓިކެޓް ގަނެގެންގޮސް ދެއްކުމުން ޓިކެޓް ކެނޑުމަށްފަހު ގަނޑުވަރުގެ ގޯތިތެރެއަށް ވައްދައިފިއެވެ. ގަނޑުވަރުގެ ގޯތިތެރެއަށް ވެއްދީ ބޫޓު ބާލުވާ ހުސްފައިގައެވެ. މަގުފާރުން އެތެރެއަށް ވަދެވުމުން ކުރިމަތިން ފެންނަންހުރި ތަންތަން ފުންކޮށް ނަޒަރު ހިންގާލީމެވެ. ކުރިންވެސް ފޮޓޯއާއި ވީޑިއޯ ފެނިފައިވާތީ އެއީ ކޮންތަންތަނެއްކަން ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް އެނގުނެވެ. ކަނާތްފަރާތުގައި އަށިގެކޮޅެވެ. އަށިގެކޮޅު ކުރިމަތީގައި ގެއްލިވަޅުކޮޅެވެ. ކުރިމަތިން ފެންނަން އެހެރީ ބޮޑުގެކޮޅާއި މަރިޔާދުގެކޮޅެވެ. އެތަންތަނާބެހޭގޮތުން މަޢުލޫމާތު ދެއްވީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ހަނދާނީ މަރުކަޒުގެ ގައިޑް ޢަލީ ޙާފިޒެވެ. އުތީމު ގަނޑުވަރާބެހޭގޮތުން ޖަވާބު ނުލިބޭ އެންމެ ސުވާލެއްވެސް ނުކުރެވުނެވެ.

ރާއްޖޭގައިހުރި އެންމެ ގިނަދުވަސްވީގެ

ގަނޑުވަރުގެ އެތެރެ ދައްކާލުމުގެ ދަތުރު ފެށުނީ ކުރިމަތިން ވާތްފަރާތުން ފެންނަންހުރި "ބޮޑުގެކޮޅު" ންނެވެ. އެއީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ޙުސައިން ޚަތީބު ތަކުރުފާނުންގެ ގެކޮޅެވެ. މިއީ އުތީމު ތިންބެއިންކަމަށްވާ ޢަލީ ތަކުރުފާނާއި، މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނާއި، ޙަސަން ތަކުރުފާނުގެ އިތުރުން އެބޭފުޅުންގެ ދައިތާ ކަމަނާ، ފާޠިމާފާނު އުޅުއްވާ ބޮޑުފުޅުވި ގެކޮޅެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގައި ހުރި އެންމެ ދުވަސްވީ ގެއެވެ. "ގެކޮޅުގެ ފުރާޅު ތިރިކަމަށްޓަކައި ސަމާލުވެ ލައްވާތި. ފަހަރުގައި ބޯޖެހުމަކީ އެކަށީގެންވާކަމެއް. އެއްވެސް އެއްޗެއްގައި އަތްލައްވާ އަދި އެއްވެސް ތަނެއްގައި އިށީންދެވަޑައިގެން ހައްދަވައިގެން ނުވާނެ" އަޅުގަނޑު އާއެކޭ ބުނުމުގެ ގޮތުން ބޯޖަހާލީމެވެ. " މިގެކޮޅަކީ މީލާދީ ސަނަތުން 1512 އާއި 1528 އާ ދެމެދު ޢިމާރާތް ކުރެވުނު ގެކޮޅެއްމީ " ޢަލީ ޙާފިޒު ބުނުއްވިއެވެ. ބޮޑުގެކޮޅުގައިހުރި އެއްޗެތީގެ ތެރޭގައި ހަތް ހުޅުކޮޅު ދިއްލޭ ވޮއްކޮޅާއި ބޮޑުތަކުރުފާނު ޖިޒީއައިގެން ވަޑައިގެންނެވިއިރު ގެންދެވި ނާލުފޮށިކޮޅާއި ބޭރުގޭތެރޭ އުނދޯލިދާންކޮޅާއި ކުޑައަށިކޮޅާއި ކޮޅުފިލާގޮޑިކޮޅު ފާހަގަކުރެވުނެވެ.

ޕިންހޯލް ކެމެރާ

ބޮޑުގެކޮޅުގެ އެތެރިގޭތެރޭގައި ހުންނަ އުދޯލިދާންކޮޅާ ހަމައަށް ދެވިއްޖެއެވެ. މިއީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރުގައި ހުންނަ އަމިއްލައަށް ހެއްލޭ ކަމަށްބުނާ އުދޯލިދޯންކޮޅެވެ. މިހާރުވެސް ހެއްލޭގޮތަށްހުރި މި އުނދޯލިދާންކޮޅެއް މިހާރަކު އަމިއްލަކަށް ނުހެއްލެއެވެ. " މިއީ ބޮޑުތަކުރުފާނާއި ބާރަށު ބޯށިވަލު ބުޅާފާތުމާގެ ރެހެންދި ( ފަހުން އައިމިނާ ރަނިކިލެފެފާނު) އަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި އިބްރާހިމް ކަލާފާނު ތުއްތުޕުޅުއިރު އަވަހާރަ ލެއްޕެވުމަށާއި މަސަލަސް ކުރެއްވުމަށް ބޭނުންކުރެއްވި އުނދޯލިދާންކޮޅު" އެހެން ބުނެފައި މަތީގައި ހަރުކޮށްފައިހުރި ބޮކި ނިއްވާލިއެވެ. އެވަގުތު އުނދޯލި ދާންކޮޅުގެ ބިއްދޮށްފަރާތުގައި ދަމާފައިހުރި ހުދުކުލައިގެ ފޮތިގަނޑަށް ކުލަ މަންޒަރެއް އެޅިގެން ދިޔައެވެ. އެއީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރުގައި މިހާރު އެންމެ މަޝްހޫރު އަދި އެންމެ ގިނަބައެއްގެ ސަމާލުކަން ލިބިފައިވާ ޕިންހޯލް ކެމެރާގެ މަންޒަރެވެ. ގާތްގަޑަކަށް ސާޅިހަކަށް ފޫޓުގެ މަންޒަރު ކަވަރުކުރެއެވެ. މަންޒަރު ފެންނަނީ ކުލަކޮށެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެކޮޅު ކޮޅުންނެވެ. އުދޯލިދާންކޮޅުގެ ބިއްކޮށުގެ ލަކުޑި ބިތުގައި ހުރި ލޯވަޅަކުން މަންޒަރު އެތެރެއަށް ވަންނަނީއެވެ. އެލޯވަޅު ހުރިގޮތުން ހީވަނީ އެއީ ލަކުޑިގަނޑުގެ ގޮށެއް ނެއްޓިފައިވާ ތަނެއްހެންނެވެ. މީހަކު ގަނޑުވަރުގެ ދެކުނު ފަރާތުން ބޭރަށް ފޮނުވައިގެން ހިންގުވައިގެން ބެލީމެވެ. ލައިވްކޮށް މަންޒަރު ފެންނަމުންދިޔައެވެ. އެއީ މިޒަމާނުގެ ސީސީޓީވީ ސިސްޓަމާ އެއްގޮތް ނިޒާމެކެވެ. އެލޯވަޅަށް އިނގިލި ލައިގެންވެސް ބެލީމެވެ. "ގަނޑުވަރުގެ އެތެރޭގައި ތިއްބަވައިގެން ގަނޑުވަރުގެ ބޭރުގައި ހިނގާ ކަންތައްތައް ބެލުމަށް ހައްދަވާފައިވާ ގޮތެއްކަމެއް ނޫނީ އިއްތިފާޤުން ވެފައިހުރި ގޮތެއްކަމެއް ނޭނގެ" ޢަލީ ހާފިޒު ބުނުއްވިއެވެ.

ބަދިގެކޮޅު

ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރުގެ ބޮޑުގެކޮޅުން ދެކުނަށް ނިކުމެވުނުއިރު އެތަނުގައިހުރީ އެބޭފުޅުންގެ ކޮށާރުކޮޅުހުރިތަނުގައި ފަހުން ހަދާފައިވާ ގުދަނަކާއި ބަދީގޭގެ ގާފޮޅާއި ފެން ވަޅެކެވެ.

ނުހުޅުވޭ ދޮރުކޮޅު

ގަނޑުވަރުގެ ދެކުނުފަރާތަށް ނިކުންދޮރުން އެނބުރި އެތެރެއަށްވަދެގެން ގޮސް ވަނީ މަރިޔާދުގެކޮޅަށެވެ. މިއީ މެޙްމާނުންނާ ބައްދަލުކުރައްވާ ގެކޮޅެވެ. މިއީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ދައިތާކަމަނާ ފާޠިމާފާނަށް އުތީމު ތިންބެއިން އަޅުވައިދެއްވި ގެކޮޅެކެވެ. މިގެކޮޅަކީ "ނުހުޅުވޭ ދޮރުކޮޅު" ހުންނަ ގެކޮޅެވެ. މިދޮރުކޮޅަކީ މަރިޔާދުގޭ ދެކުނު ދޮރުކޮޅެވެ. ރާއްޖެ އިސްލާމްކުރެއްވުމުގެ ޖިހާދަށް ފެއްޓެވުމަށްޓަކައި އާއިލާގެ ބޭފުޅުން ގޮވައިގެން މީލާދީން 1568 އޭޕްރީލް 24 ވަނަދުވަހުގެރޭ މަލިކަން ވަޑައިގަތުމަށް ނިކުމެވަޑައިގަންނަވަމުން ޖެއްސެވިގޮތަށް މިދޮރުކޮޅު އަދިއަދަށްދާންދެންވެސް ހުރީ ނުހުޅުވިއެވެ. އެރޭ އެދޮރުކޮޅު ޖެއްސެވީ ޙަސަން ތަކުރުފާނެވެ. "މި ދޮރުކޮޅު ތާށިވެފައި މިހިރީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުން ކަލާފާނު އުރުވަޑުވައިގެން ނިކުމެވަޑައިގަންނަވާ ޙަސަން ތަކުރުފާނު ޖެއްސެވިގޮތަށް" އެހެން ޢަލީ ޙާފިޒު ބުނުއްވުމުން އަޅުގަނޑު ދޮރުގައި ހިފާ ދަމާލީމެވެ. އެކަމަކު ގުޑާވެސް ނުލިއެވެ. ގަނޑުވަރުގައިހުރި އެފަދަ އެހެން ކެހޭ ދޮރުތައް ވަރަށް ފަސޭހައިން ކަހާލެވޭކަން އަޅުގަނޑު ތަޖުރިބާކުރީމެވެ. މަރިޔާދުގެ ކޮޅުން ނިކުންއިރު ކުރިމަތީގައި ވަޅެއްހުއްޓެވެ. އެއީ މެޙްމާނުން ފައިގައި ފެންލުމަށާއި މަރިޔާދުގޭގެ ބޭނުންތަކަށް ބޭނުންކުރި ފެންވަޅެވެ.

އަށިގެކޮޅު

މިއީ އިއްޒަތްތެރިންނާއި މެޙްމާނުން ނިދުމަށާއި ބޭތިއްބުމަށް ގަނޑުވަރުގެ ގޯތިތެރޭގައި ވަކިން ހަދާފައިހުރި ތަނެކެވެ. "މިއީ ދުވާފަރު ޢަލީ ދަންގަހެލުވެސް ނިދިކުރެއްވިތަން. މިތަނުގައި ކުރިން އޮންނަނީ ދޮޅުފޫޓުގެ އުސްމިނުގައި އެއްކޮށް އަށިއަޅާފަ. އަށި ދޮށުގައި ބޮލި ރޯނުފަދަ ތަކެތި ރައްކާކުރައްވާ. މިތަނުގައި އެޒަމާނުގެ އެއްޗަކަށް ފެންނަން މިހިރީ މި ހަތަރު ތަނބު" އަށިގެކޮޅުގެ މެދުގައި ކޮޅަށް ޖަހާފައިހުރި ހަތަރު ތަނބުނޫނީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ޒަމާނުގައި އަށިގެކޮޅުގެ ބައެއް މިހާރު އެތައް ފަހަރަކު މަރާމާތުކޮށްފައިވާ އެއަށިގެކޮޅުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ.

ލެއްގިވަޅުކޮޅު

މިއީ އަށިގޭގެ ދޮރުމަތީގައި ހުންނަވަޅެކޮޅެކެވެ. މިވަޅުކޮޅަށް ލެއްގި ވަޅުކޮޅޭ ކިޔަނީ ބުރާރު މުޙައްމަދުފުޅުގެ ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކަ ފޮތުގައި މިވަޅުކޮޅަކީ ގެއްލި ވަޅުކޮޅެއްކަމަށް ބުނާތީއެވެ. އެވާހަކައިގައި އޮންނަނީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ އެދިވަޑައިގެންނެވުމަކަށް ގދ. ވާދޫ ކަންވެރިކަލޭގެ އެވަޅުކޮޅު ދެއްވުމުން ކަޅުއޮށްފުންމިއަށް ލައްވައިގެން އުތީމަށް ގެންނަވަނިކޮށް ކަނޑުގަދަވެ ވިއްސާރަވުމުން "ދެބޭންނަށް ލިބެންހުރި އެއްޗެއް ކަލާނގެ ވާގިފުޅާއެކު ލިބޭނެޔޭ" ވިދާޅުވެ ކަނޑަށް އެއްލާލުމުން މިވަޅުކޮޅު އުތީމަށް ލައްގާފައިވާތީއެވެ. "މިއީ ވާދޫ ދަންނަކަލޭފާނު ހަދިޔާކުރެއްވި ވަޅުކޮޅެއް. މިވަޅުކޮޅަށް އެތައްނަމެއްކިޔާ. އަށިގެދޮރުމަތީވަޅުކޮޅު، ކަދާވަޅުކޮޅު، އެއްހިރިވަޅުކޮޅު، އަދި ލެއްގިވަޅުކޮޅުވެސްކިޔާ" ޢަލީ ޙާފިޒު ބުނުއްވިއެވެ.

އެއްވަޅަކަށް މިހާގިނަނަން ކިޔާތީ ކޮންމެ މީހަކުވެސް ސުވާލު އުފެދޭނެއެވެ. "ކަނދާވަޅުކޮޅު ކިޔަނީ ވަޅުހެދިފައިހުރިގޮތުން. އަށިގެ ދޮރުމަތީވަޅުކޮޅޭ ކިޔަނީ ވަޅުހުރި ތަނުގެގޮތުން. އެއްހިރިވަޅުކޮޅޭ ކިޔަނީ ވަޅު ތިންބުރިއަށްހުރިއިރު ކޮންމެ ބުރިއެއްވެސް އެއް ހިރިއަކުން ހަދާފައިވާތީ. ވަޅުގެ އެންމެ އަޑީބައި ތިލަވަތްގަލާއެކު ހަދާފައިވަނީވެސް އެއް ހިރިއަކުން. ލެއްގިވަޅުކޮޅޭ ކިޔަނީ ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ އެންމެ ކުރީގެ ވާހަކައިގައި އެއީ ލެއްގިވަޅުކޮޅެއްކަމަށް ބުނާތީ. މިވަޅުގެ ފެން ވަރަށް މީރުވާނެ" އަޅުގަނޑު ދާނިން ފެންނަގާ ފެންބުއިމެވެ. އެއީ ވަރަށް ބޮޑު ތެދެކެވެ.

ކަނދުވަލު މިސްކިތް

ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރާބެހޭގޮތުން މަޢުލޫމާތު ދެއްވި ޢަލީ ޙާފިޒަށް ޝުކުރުއަދާކުރުމަށްފަހު ގަނޑުވަރުން ނިކުމެއްޖައީމެވެ. ދެން މިސްރާބުޖެހީ ކަނދުވަލު މިސްކިތާދިމާލަށެވެ. ކަނދުވަލު މިސްކިތަކީ އުތީމު ތިންބެއިން ޖިހާދަށް ފެއްޓެވުމަށް ޢަޒުމު ކަނޑައެޅުއްވާ ނަޞްރާއި ކާމިޔާބަށް އެދި ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުގައި ދުޢާ ދެންނެވި ތާރީޚީ މިސްކިތެވެ. މިއީ އެބޭފުޅުން ނަމާދުކުރައްވާ އުޅުއްވި މިސްކިތެވެ. އެމިސްކިތުގެ ކައިރީގައި ބަހައްޓާފައިހުރި ބޯޑުން އެމިސްކިތާ ބެހޭ މަޢުލޫމާތު ލިބެން ހުއްޓެވެ. ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ކާފާފުޅާއި ބައްޕާފުޅުގެ މަހާނަހުރީ އެމިސްކިތުގެ ގޯތިތެރޭގައެވެ. ކާފާފުޅު ކަޅުޢަލީޚަތީބު ތަކުރުފާނުގެ މަހާނަފުޅުހުރީ އުތުރުފަރާތުގައި އޮތް ގަބުރުސްތާނުގެ ތެރޭގައެވެ. ބައްޕާފުޅު ޙުސައިން ޚަތީބު ތަކުރުފާނުގެ މަހާނަފުޅު ހުރީ މިސްކިތަށްވަންނަ ދޮރުގެ ވާތްފަރާތުގައެވެ. މި މަހާނައިގައި ޖަހާފައިހުރީ އަންހެން ގަލެކެވެ. ކަނާތްފަރާތުގައިވެސް މަހާނައެއް ހުއްޓެވެ. ފިރިހެން ގަލެއް ޖަހާފައިވާ އެމަހާނައަކީ ކޮންބޭފުޅެއްގެ މަހާނަފުޅެއްކަން އެނގޭކަށް ނެތެވެ.

މިސްކިތުގެ ދޮރުމަތީގައި ހުރި ކުޑަ އެހެންނަމަވެސް ފެންފުން ވަޅުން ވުޟޫކޮށްގެން މިސްކިތަށް އަރައިފީމެވެ. މިސްކިތުގެ ބެރިތައްހުރީ ލާފެންކޮށް ޢަރަބިން ލިޔެފައެވެ. މެންދުރުނަމާދު ޖަމާޢަތުގައި ކުރީ އެމިސްކިތުގައެވެ. މި މިސްކިތުގެ އިރުމަތީ ފަރާތުގައި ސައްޔިދު ޢަލީގެ ޒިއާރަތޭ ކިޔާ ތަނެއް ހުއްޓެވެ.

ދަތުރު ނިންމާލުން

ތިލަދުންމަތީ އުތުރުބުރީ އުތީމަށް އަޅުގަނޑުކުރި ފުރަތަނަ ދަތުރު ނިންމާލީ އެރަށުގައި ގާތްގަޑަކަށް ހަތަރުގަޑިއިރު ހޭދަކޮށްފައެވެ. އަދިވެސް ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ގަނޑުވަރަށް ޒިއާރަތްކުރާހިތުން ހުރެއެވެ. އެއީ އައްސުލްޠާނުލް ޣާޒީ މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޠަމް (އުތީމު ބޮޑުތަކުރުފާނު) އާއި އެތަކުރުފާނުގެ އާއިލާ ދިރިއުޅުވި ގަނޑުވަރެވެ. ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ޚާއްޞަ ޤަދަރަކާއި ލޯތްބެއް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ބަޠަލްގެ ޛިކުރާ އެންމެ ބޮޑަށް އާވެއާލާވެ ދިރިގެންދާނެ ތަންވެސްމެއެވެ. އެއީ 16 ވަނަ ޤަރުނުގައި ރާއްޖެ އަޅުވެތިކުރި ޕޯޗްގީޒުންގެ 15 އަހަރުގެ ކަނދިރި އަނިޔާވެރިކަމުގެ ތެރެއިން މިނިވަން އަމާން ފަތިހަކަށް ދިވެހިން ގެންގޮސްދެވި ހިތްވަރުގަދަ ލީޑަރެވެ. ފޮތްތަކާއި ލިޔުންތަކުން ކިތަންމެވަރަށް ކިޔަސް އަދި ވީޑިއޯތަކާއި ފޮޓޯތަކުން ކިތަންމެ ވަރަށް ބެއްޔަސް އުތީމު ގަނޑުވަރަށް ދިއުމުން އެލިބުނު ހިތްހަމަޖެހުމާއި އުފާ ކުރިއަކުން ނުލިބެއެވެ.

އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕް

އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕް

އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ޙަޤީޤީ ކޮންސެޕްޓަކީ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ހަރުދަނާ ލީޑަރަކަށް ވެވިދާނެކަމާއި ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހަރުދަނާ ލީޑަރަކަށް ހެދިދާނެކަން

ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު

އިސްލާމްދީނަކީ އެދީނުގައި އިންސާނާ ދިރިއުޅުމުގެ ހުރިހާ ބައިތަކެއް ހިމެނިފައިވާ ހުރިހާ ޒަމާނަކަށް އަދި ހުރިހާ ތަނަކަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ދީނެވެ. އެހެންކަމުން އެދީނުގައި ނެތް އާކަމެއް އިންސާނިއްޔަތަކަށް ރަނގަޅަކަށްޓަކައި އީޖާދުކޮށް ހޯދައިގަތުމުގެ ކުޅަދާނަކަށް އިންސާނާއަށް ލިބިގެނެއްނުވެއެވެ. އެގޮތުން އިސްލާމްދީނުގައި ލީޑަރޝިޕްގެ ހުރިހާ ބައިތަކެއްވެސް އެންމެ ފުރިހަމައަށްވަނީ ހިމެނިފައެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕަކީ ތިމާ މީހަކު ނުވަތަ ބަޔަކުލައްވާ ކުރުވަން ބޭނުންވާކަމެއް އެބަޔަކު ކުރަންޖެހޭކަމެއްކަން ހިތުގެ އަޑިން ޤަބޫލުކޮށްގެން އިސްލާމީ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތަށް އެކަމެއް ކުރާހިތުން ކުރުވުމުގެ ޤާބިލުކަމެކެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގައި ހަވާލުކުރެވޭ މިޝަން ފުރިހަމަ ކުރުމަށްޓަކައި ބަޔަކަށް ކަމުގެ މަޤްޞަދު ބަޔާންކޮށްދިނުމުގައި އެކަމުގައިއޮތް ދީނީ ނަރަޒިއްޔާ ބުނެދެވެންޖެހެއެވެ. އެއަށްފަހު ކުރަން ހަވާލުކުރެވޭ ކަންތައް އަންގައިދީ، މޯޓިވޭޓްކޮށް ކިޔަމަންތެރިކަމާއި، އިތުބާރާއި، އިހްތިރާމާއި، ވަފާތެރިކަމާއި ފުރިހަމަ އެއްބާރުލުން ހޯދުމަށް އެމީހުންނަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ޤާބިލުކަން ހުރުމަކީ އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި ލީޑަރޝިޕް ގުޅިފައިވަނީ އިސްލާމީ ޢަޤީދާއާއެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕް ޤާއިމުވެފައި އޮންނަނީ ދެ ރުކުނެއްގެ މަތީގައެވެ. އެއީ ރޫޙާނިއްޔަތާއި މާއްދިއްޔަތެވެ. އެހެންކަމުން އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ޕްރިންސިޕަލްސްތައް ބިނާވެފައިވަނީ މިދެބައި ހިމެނޭގޮތަށެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ޙަޤީޤީ ކޮންސެޕްޓަކީ ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް ހަރުދަނާ ލީޑަރަކަށް ވެވިދާނެކަމާއި ކޮންމެ މީހަކުވެސް ހަރުދަނާ ލީޑަރަކަށް ހެދިދާނެކެމެވެ. ބޭނުންވަނީ ޢަޤީދާ ހަރުދަނާކުރުމާއި، ނަފްސު ދެނެގަތުމާއި، ތަޢުލީމާއި ތަމްރީނާއި ތަޖުރިބާ ހޯދުމާއި ލިއްބައިދިނުމެވެ.

ލީޑަރޝިޕް އާބެހޭގޮތުންނާއި ލީޑަރޝިޕްގެ ތަފާތު ނަޒަރިއްޔާތަކުގެ މައްޗަށް މިއަދުގެ ދުނިޔޭގައި ތަފާތު ގިނަ ފޮތްތައް އެކިބަސްތަކުން ލިޔެވިފައިވިޔަސް މީގެ 1400 އަހަރުކުރިން ބާވާލެއްވި ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި ވަރަށް ގިނަ ތަންތަނުގައި ލީޑަރޝިޕަށް އިޝާރާތްކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަދި ލީޑަރުންގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭ މަތިވެރި ސިފަތަކަށްވެސް އިޝާރާތް ކުރައްވާފައިވެއެވެ. ހަމައެގޮތަށް ކީރިތި ރަސޫލާގެ ހަދީސްފުޅު ތަކުންނާއި އެކަލޭގެފާނުން ދެއްކެވި ފުރިހަމަ ނަމޫނާގައި ލީޑަރޝިޕްގެ ގިނަގުނަ ފިލާވަޅުތަކެއް ހިމެނިގެންވެއެވެ. މިއަދު ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ދިވެހިތަރުޖަމާ އާއި ކީރިތި ރަސޫލާގެ ސީރަތު ދިވެހިބަހުން ލިޔެވިފައިވުމުން މިއީ ހޯދާ ދިރާސާކުރަން އުނދަގޫކަމެއް ނޫނެވެ.

މީލާދީން 570 ވަނަ އަހަރު ދުނިޔޭގެ އަލިކަންދެކެވަޑައިގެންނެވި އިސްލާމްދީނުގެ މާތް ނަބިއްޔާ މުޙައްމަދު ރަސޫލު الله صلى الله عليه وسلم ގެ ލީޑަރޝިޕްގެ ރިވެތި ނަމޫނާއަށް ގޮންޖަހާލެވޭނެ ލީޑަރެއް އަދި ލީޑަރޝިޕެއް ނެތްކަމަށް އެހެންދީންތަކުގެ ޢިލުމުވެރިންވެސް އެއްބަސްވެއެވެ. ސަބަބަކީ އިތުރު އެކަލޭގެފާނަކީ ވަރަށް ވަރުގަދަ ފިލޯސަފަރަށްވީކަމެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ ނަމޫނާ ލީޑަރެކެވެ. އަދުލުވެރި ވެރިއެކެވެ. ހަނގުރާމަ ކުރެއްވި މުޖާހިދެކެވެ. ސުލުހަވެރިކަން އާންމު ކުރެއްވި ކެއްތެރި ޙިކުމަތްތެރި ބޭފުޅެއްވެސް މެއެވެ. އެއީ އެއްވެރިކަމެއްގެ ތެރޭގައި ވިއްސަކަށް ދައުލަތް ހިންގެވި ޤާބިލު ޝަހުސިއްޔަތެކެވެ. އެކަލޭގެފާނަކީ އެތައް ލީޑަރުންނެއްގެ މައްޗަށް ކުރި ހޯއްދެވި އަދި މުޖުތަމަޢުގެ ލޯބި ނުވަތަ ފޮލޯވަރުންގެ ކިޔަމަންތެރިކަމާއި ވަފާތެރިކަން އޭގެ ނިހާޔަތަށް މިލުކު ކުރެއްވި ލީޑަރެއްވެސް މެއެވެ.

އިސްލާމީ ލަޝްކަރެއްގައި އޮންނަންޖެހޭނީ އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕެކެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝީޕާއި ސެކިއުލަރ ލީޑަރޝިޕްގެ އެންމެ ބޮޑު ތަފާތަކީ ސެކިއުލަރ ލީޑަރޝިޕްގެ އަމާޒުފަތްގަނޑަކީ ސެލްފް އެސްޓަބްލިޝްމަންޓަށްވެފައި، އިސްލާމިކް ލިޑަރޝިޕްގެ ޓާގެޓަކީ ޖަންނަތުލް ފިރްދައުސް ނުވަތަ ސުވަރުގޭގެ އެންމެމަތީ ދަރަޖަކަމުގައިވުމެވެ. ސެކިއުލަރ ލީޑަރޝިޕްގައި މަސައްކަތްކުރެވެނީ ހަމައެކަނި އިންސާނުން އެކަކު އަނެކަކަށް އިހްތިރާމް ހޯދުމަށެވެ. އެކަމކު އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގައި މަސައްކަތް ކުރެވެނީ ﷲ ގެ ރުހިވޮޑިގަތުމަށް އެދިއެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ރުކުންތައް އިސްލާމްދީނާއި ޤައުމުގެ ދިފާޢުގައި ފުރަނައިން ޤުރުބާންވުމަށް ޤައުމުގެ ދިފާޢީ ލަޝްކަރުގެ އެންމެ ކުރީ ސަފުގައި ތިބޭ ބައެއްގެ ކިބައިގައި ހުރުން ލާޒިމެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ކޮންސެޕްޓާ އެއްގޮތަށް ޓްރޭނިންގ ތަކާއި އަސްކަރީ ފަލްސަފާތައް ބައްޓަންކުރަން ޖެހެއެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގެ ފުރަތަމަ ރުކުނަކީ އިސްލާމީ ތަރުބިއްޔަތު ލީޑަރުންގެ ކިބައިގައި ހުރުމެވެ. އެލީޑަރަކީ މަދަނީ ނުވަތަ އަސްކަރީ ގޮތުން ޖަމާޢަތުގެ ކަންތައްތައް ރާވާ، ހިންގުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ މީހަކަށް ހެދުމެވެ. ފަޔަރ ޓީމެއްގެ ލީޑަރުން ފެށިގެން މުޅި އަސްކަރިއްޔާގެ ލީޑަރޝިޕްއާ ހަމައަށް މިކަން އޮންނަންވާނީ މިގޮތަށެވެ.

އިސްލާމްދީނުގައި ބަޔާންވެގެންވަނީ ހަމައެކަނި ލީޑަރުންގެ ކިބައިގައި ހުންނަންވީ ސިފަތައް އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. ފޮލޯވަރުންގެ ސިފަތައްވެސް އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގައި ބަޔާންވެގެންވެއެވެ. ލީޑަރުންނަކީ ދިރިއުޅުމުގައި އިސްލާމްދީން ދައްކާފައިވާ މަގު އެނގޭ ބަޔަކަށްވާންޖެހޭއިރު، ފޮލޯވަރުން ވާންޖެހެނީ އެމަޤްޞަދު ހާސިލުކުރުމަށް ލީޑަރަށް އެހީތެރިވާ ބަޔަކަށެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގައި ލީޑަރވާންޖެހެނީ ރަނގަޅުގޮތް ބުނެދޭ ނަމޫނާ މިސާލުން މަގުދައްކާ، އެގޮތުގައި ސާބިތުވެ ހުންނަ އެހެން މީހުންނަށް އޭނާގެ ހުނަރުވެރިކަމާއި ކުޅަދާނަކަމުން އެހީތެރިވެދޭ ޤާބިލު މީހަކަށެވެ. ފޮލޯވަރުން ވާންޖެހެނީ ފަސްޖެހުމެއްނެތި ކިޔަމަންތެރިކަން އަދާކުރާ ވަފާތެރި ބަޔަކަށެވެ.

އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕް ޓްރެއިޓްސް އަކީ ލީޑް ކުރެވޭ ފަރާތްތަކުގެ ކިޔަމަންތެރިކަމާއި އިތުބާރާއި އިޙްތިރާމާއި ވަފާތެރިކަމާއި ފުރިހަމަ އެއްބާރުލުން ހޯދާ މޯޓިވޭޓް ކުރުމަށް ލީޑަރެއްގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭ އަގުހުރި ސިފަތައް ނުވަތަ ކޮލިޓީސް ތަކެވެ. އެގޮތުން ލީޑަރުންގެ ކިބައިގައި އީމާންތެރިކަމާއި އަދުލުވެރިކަމާއި، ޙިކުމަތްތެރިކަމާއި، ސާބިތުކަމާއި، ކެތްތެރިކަމާއި، ހިތްވަރުގަދަކަމާއި، ޢިލުމުވެރިކަން ހުންނަންޖެހެއެވެ. އަދި އިސްނެގުމާއި ޖޯޝާއި ޝަޢުޤުވެރިކަމުގެ ރޫޙުގެ އިތުރުން ވާހަކަ ދެއްކުންތެރިކަމާއި ރިވެތި އަޚްލާޤާއި އިންސާނިއްޔަތުކަމާއި ޖިސްމާނީ ކުޅަދާނަކަން ހުންނަން ޖެހެއެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރެއް ވާންޖެހޭނީ ޒާތީ ތަޢައްޞުބުން އެއްކިބާވެފައިވާ ވަގުތާއި ޙާލަތަށް ބެލުމަށްފަހު ރަނގަޅު ގޮތް ނިންމާ، ރިވެތި ޝަޚްސިއްޔަތާއި ފުރިހަމަ އަޚްލާޤިއްޔާތު އެތެރެފުށާއި ބޭރުފުށުގައި ހަރުލާފައިވާ މީހަކަށެވެ.

އިސްލާމީ ލީޑަރަކަށް ވެވޭނީ ތެދުވެރި، އިޚްލާޞްތެރި، ހިތްހެޔޮ، އަދި އެއްވެސް ފޮރުވުމެއްނެތް ހިތްސާފު މީހަކަށް ވެވިގެންނެވެ. ހަވާލުކުރެވިފައިވާ މަސްއޫލިއްޔަތާއި ވާޖިބު ފުރިހަމަ ކުރުމަށް ގަދައަޅާ މަސައްކަތް ކޮށްގެންނެވެ. އެމީހެއްގެ ވާޖިބު އަދާކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހުނަރާއި ޢިލުމް އުނގެނި ދަސްކޮށް ޤާބިލް އަދި ތަޖުރިބާހުރި މީހަކަށް ވެވިގެންނެވެ. އިސްލާމީ ލީޑަރަށްވެވޭނީ ނުރައްކާތެރި އަދި ބިރުވެރި ހާލަތްތަކުގައިވެސް ﷲ ގެ ޙަޟްރަތުން ނަޞްރަށްއެދި ހިތްވަރާއި ސާބިތުކަމާއިއެކު ކެރިގެން ކުރިމަތިލާ މިޝަން ފުރިހަމަކުރުމުގައި ފަސް ނުޖެހޭ މީހަކަށްވެވިގެންނެވެ. އިސްލާމިކް ލީޑަރޝިޕްގައި ޕޮލޯވަރުން ނުވަތަ ޖަމާޢަތުގެ ވާޖިބުތަކުގެ ތެރޭގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި އޮތީ ދެކަމެކެވެ. އެއީ ފަސްނުޖެހި ކިޔަމަންތެރިކަން އަދާކުރުމާއި ރިވެތި ގޮތުގައި ނަސޭހަތްތެރިވުމެވެ.